|
Тарҷумаи тафсири сураи Юсуф
Ба номи Худованди меҳрубон
Юсуфи Қуръон
Симои сураи Юсуф
Алҳамду лиллоҳи раббил оламин ва саллаллоҳу ало сайидино ва набийино Муҳаммадин ва олиҳит тоҳирин.
Сураи Юусуф аз сураҳои Маккӣ ва дорои як саду ёздаҳ оят аст. Номи ҳазрати Юсуф 27 мартаба дар Қуръон омада, ки 25 мартабаи он дар ҳамин сура аст. Оёти ин сура ба ҳам пайваста ва дар чанд бахши ҷаззоб ва фушурда, достони зиндагии Юсуфро аз кўдакӣ то расидани ў ба мақоми хазонадории кишвари Миср, иффат ва паокдомании ў, хунсо шудани тавтиаҳои мухталиф бар зидди ў ва ҷилваҳое аз қудрати илоҳиро матраҳ мекунад.
Достни ҳазрати Юусуф(а) фақат дар ҳамин сураи Қуръон омада, дар ҳоле, ки достони паёмбарони дигар дар сураҳои гуногун нақл шуда аст. Достони ҳазрати Одам ва Нуҳ ҳар кадом дар 12 сура, достони ҳазрати Иброҳим дар 18 сура, достони ҳазрати Солуеҳ дар 11 сура, достони ҳазрати Довуд дар 5 сура, достони ҳазрати Ҳуд ва Сулаймон ҳар кадом дар 4 сура ва достони ҳазрати Исо ва Закариё ҳар кадом дар 3 сура зикр шудааст.
Достони ҳазрати Юсуф дар Таврот, сифри пайдойиш (ҳастӣ) аз фасли 37 то 50 низ нақл шудааст. Аммо дар муқоиса бо ончи дар Қуръон омада, ба хубӣ асолати Қуръон ва таҳрифи Таврот маълум мегардад. Дар миёни осори адабӣ низ достони Юсуф ва Зулайхо дорои ҷойгоҳе баргузида аст, ки аз он ҷумла метавон манзумаи Юусуф ва Зулайхо, аз низомии ганҷавӣ ва Юсуф ва Зулайхо мансуб ба Фирдавсиро ном бурд.
Қуръон дар достони Юсуф(а) бештар ба шахсияти худи ў дар гузар аз ҷараёни ҳодисаҳо мепардозад, дар ҳоле, ки дар достони паёмбарони дигар бештар ба сарнавишти мухолифон ва лаҷоҷату ҳалокати онон ишора намудааст.
Дар баъзе ривоятҳо, аз омўзиши сураи Юсуф ба занон ва духтарон наҳй шудааст. Вале ба назари баъзе соҳибназарон ин ривоятҳо санадҳои қобили еътимод надоранд. Ва аз тарафе ончи меъёри ин наҳй аст, тарҳи ишқ аз сўи Зулайхо ҳамсари азизи Миср аст, ки бо баёни Қуръонӣ, нуқтаи манфӣ дар он вуҷуд надорад.
بِِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Ба номи Худованди бахшандаи меҳрубон
Ояти 1:
الر ِتلك آيات الكتاب المبين
Алиф, лом, ро. Он аст оёти китоби равшангар.
Ояти 2:
إنَّاأنْزَلْنَاهُ قُرْأنًاعَرَبِيًّالَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Ҳамоно мо онро Қуръоне арабӣ нозил кардем, бошад, ки бияндешед.
Нуктаҳо:
* Дар бораи Ҳуруфи Муқаттиа назарҳои мухталиф баён шуда аст, аз ҷумла:
1 Қуръон, ин муъҷизаи илоҳӣ аз ҳамин ҳуруфи алифбо таълиф ёфта, ки дар ихтиёри ҳамагон аст.
2 Номи сурае аст, ки бо он ҳуруф оғоз шудааст.
3 Навъе савганд ва қасами илоҳӣ аст.
4 Асрор ва рамзҳое байни Худо ва паёмбар аст.
Аммо бо таваҷўҳ ба инки дар миёни 29 сурае, ки бо ҳуруфи муқаттиа оғоз шуда, дар 24 маврид пас аз он ҳуруф, сухан аз Қуръон ва муъҷиза будани он аст, шояд беҳтарин ваҷҳ ҳамон назари аввал бошад.
* Қуръон ба ҳар забоне, ки нозил мешуд, дигарон бояд бо он забон ошно мешуданд. Аммо нузули Қуръон ба забони арабӣ, дорои мазиятҳое аст, аз ҷумла:
а) Забони арабӣ дорои чунон густардагии луғат ва устувории қоидаъҳои дастурӣ аст, ки дар забонҳои дигар ёфт намешавад.
б) Тибқи ривоятҳо, забони аҳли биҳишт, арабӣ аст.
в) Мардуми минтақае, ки Қуръон дар он нозил шуд, арабзабон буданд ва имкон надошт, ки китоби осмонии онҳо ба забони дигар бошад.
* Худованд дар мавриди Қуръон ва борон, ҳар ду таъбир ба «нузул» намудааст. Байни ин ду шабоҳатҳое аст, ки зикр мекунем:
а) Ҳар ду аз осмон нозил мешаванд. ((وَأَنْزَلْنَامِنَِ السَّمَاءِ مَاءً .
б) Ҳар ду пок ва поккунанда ҳастанд. Қуръон барои рушду покии руҳ аз ширку ҷаҳлу инҳирофот аст,«يُزَكِِّيهِمْ» . Ва борон василаи покии ҷисм аст. « لِيُطَهِّرَكُمْ »
в) Ҳар ду василаи ҳаёт ҳастанд. Борон василаи ҳаёти моддӣ ва сар-сабз шудани замини мурдааст, « لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً » ва Қуръон василаи зинда шудани дилҳои мурдаву хоб рафтааст.« دَعَاكُم لِمَايُحْيِيكُمْ » .
г) Ҳар ду сабаби баракатанд. « كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ " , " مَاءً مُبَارَكًا »
д) Қуръон чун борон, қатра-қатра ва оят-оят нозил шудааст.(нузули тадриҷӣ)
Паёмҳо:
1. Қуръон аз ҳамин ҳарфҳои алифбо ( ل- ر...-ا) таълиф ёфтааст. Агар шумо ҳам метавонед аз ҳамин ҳарфҳо китобе монанди Қуръон биёваред. Оре инсон аз хок метавонад хишту кўза бисозад, вале қудрати илоҳӣ аз хок садҳо навъ баргу гилу мева, бо рангҳову маззаҳои мухталиф месозад. Ҳамчунин инсон аз ҳарфҳои алифбо калимаҳои оддӣ месозад, вале худованд аз ҳамин ҳарфҳо Қуръоне месозад, ки на танҳо дар ҳар саҳифаи он, балки дар ҳар сатру калимаву ҳарфи он нуктаҳое ниҳуфтааст.
2. Нузули Қуръон ба забони арабӣ аз як сў ва фармони тадаббур дар он аз сўи дигар, нишонаи он аст, ки мусалмонон бояд бо забони арабӣ ошно шаванд. «قُرْأنًاعَرَبِيًّالَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون »
3. Қуръон танҳо барон тиловату табаррук нест, балки василаи тааққул ва рушди бештар аст. « لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ »
4. Навиштаҳо бояд равшану равшангар, ҳадафдору ҳидоятгар бошад, «الْكِتَابُ الْمُبِين...لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»*
Ояти 3:
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَاأوْحَيْنَاإلَيْكَ هَذَا الْقُرْأنَ وَإنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ
Мо бо ин Қуръон, ки ба ту ваҳй кардем беҳтарин достонро бар ту бозгў мекунем, дар ҳоле, ки ту пеш аз он аз бехабарон будӣ.
Нуктаҳо:
* «Қасас» ҷамъи «қисса» ҳам ба маънои достон ва ҳам нақли достон аст.
* Қиссаву достон дар тарбияти инсон саҳми басазое дорад. Зеро достон таҷассуми айнии зиндагии як уммат ва таҷрибаи амалии як миллат аст. Таърих оинаи миллатҳост ва ҳар чи бо таъриху саргузашти пешиниён ошно бошем, гўё ба андозаи умри онон зиндагӣ кардем. Ҳазрати Алӣ(а) ба фарзандаш имом Ҳасан мефармояд:
Фарзандам! Ман дар саргузашти пешиниён чунон мутолиа кардаам ва ба онҳо огоҳам, ки гўё бо онон зистаам ва ба андозаи онҳо умр кардаам.
Шояд яке аз далелҳои асаргузории қиссаву достон бар инсон, тамоюли қалбии ў ба достон бошад. Одатан китобҳои таърихиву достонӣ дар тўли таърихи фарҳанги башарӣ равнақи хосс дошта ва қобили дарку фаҳм барои аксари мардум будааст. Дар ҳоле, ки мабоҳиси истидлолву ақлониро гурўҳи андк пайгирӣ мекарданд.
* Дар ҳадисҳо ба тамоми Қуръон «аҳсанул-қасас» (некўтарин қиссаҳо) итлоқ шудааст. Ва ин мунофоте надорад, ки дар миёни китобҳои осмонӣ, Қуръон «аҳсанул-қасас» бошад ва дар миёни сураҳои Қуръон, ин сура «аҳсанул-қасас» бошад.
* Тафовути достонҳои Қуръон бо дигар достонҳо:
1. Қиссагў Худованд аст. « نَحْنُ نَقُصُّ »
2. Ҳадафдор аст. Ҳадафе бас боло ва он иршоду ҳидояти инсон аз тариқи таҷрибаи умматҳои гузаштааст, ки чӣгуна баъзе ба хотири имону сабру тақво азиз шуданд ва гурўҳе дигар ба хотири ҳавасҳову лаҷоҷатҳо ва такаббурҳову ҳасадҳо залил гаштанд.
Бо нақли ин достонҳо ба инсон оромиш ва дилдорӣ медиҳад, то дар муқобили номулойимот пойдор бимонад. « نَقُصُّ عَلَيكَ مِنْ أنْبَاءِ الرُّسَلِ مَانُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَك »
3. Ҳақ аст на хиёл. « نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيكَ نَبَأهُمْ بِالحَق »
4. Бар асоси илм аст на гумон. « فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِم بِعِلْمٍ »
5. Василаи тафаккур аст на тахдир(суст кардани асаб) « فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»
6. Василаи ибрат аст на тафреҳу саргармӣ. « لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ »
* Достони ҳазрати Юсуф «аҳсанул-қасас» аст. Зеро:
1. Чун аз сарчашмаи ваҳй аст, аз мўътабартарин достонҳост. «بِمَاأوْحَيْنَا».
2. Дар ин достон, ҷиҳоди бо нафс, ки бузургтарини ҷиҳод аст, матраҳ мешавад.
3. Қаҳрамони достон, навҷавоне аст, ки тамоми камолоти инсониро дар худ дорад. (сабр, имон, тақво, иффат, ҳикмат, афву эҳсон, ки дар лобалои таърихи Юсуф хоҳим хонд.)
4. Тамоми чеҳраҳои достон, хуш оқибат мешавад. Юсуф ба ҳукумат мерасад, бародрон тавба мекунанд, падар беноии худро бадаст меоварад, кишвари қаҳтзада наҷот меёбад ва дилтангиҳову ҳасодатҳо ба висолу муҳаббат табдил мешавад.
5. Дар ин достон маҷмўае аз аздод (зидҳо) дар канори ҳам тарҳ шудаанд: Фироқу висол, ғаму шодӣ, қаҳтиву пурмаҳсулӣ, вафодориву ҷафокорӣ, молику мамлук, чоҳу кох, фақру ғино, бардагиву салтанат, кўриву беноӣ, покдоманиву иттиҳоми нораво бастан.
* На фақат достонҳои илоҳӣ, балки тамоми корҳои Худованд, «аҳсан» (некўтар) аст. Зеро:
1. Беҳтарин офаридгор аст. « أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ »
2. Беҳтарие китобро дорад. « نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ »
3. Беҳтарин суратгар аст. « فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ »
4. Беҳтарин динро дорад. « وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله»
5. Беҳтарин подошро медиҳад. « لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أحْسَنَ مَاعَمِلَوا »
Ва дар баробари ин беҳтаринҳо, Худованд беҳтарин амалро аз инсон хостааст. « لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً »
Паёмҳо:
1. Дар достонҳои Қуръон қиссагў Худованд аст. Ногуфта пайдост, ки ҳар чӣ қиссагў ва нависандаи он, мўътабартару мутмаинтар бошад, асари каломаш бештар хоҳад буд. « نَحْنُ نَقُصُّ »
2. Аз назари равонӣ ва тарбиятӣ барои таъсири беҳтар, бояд муқаддимачинӣ кард. (Қуръон қабл аз оғози қисса, муқаддимачинӣ мекунад, ки мехоҳам қисса бигўям, он ҳам беҳтарин қисса, то дар инсон ангезаи шунидану хонданро тақвият кунад.) « نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أحْسَنَ الْقَصَصِ ».
3. Беҳтарин достон он аст, ки бар асоси ваҳй бошад. «أحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَاأوْحَيْنَا».
4. Паёмбар(с) қабл аз нузули ваҳй нисбат ба саргузашти Юсуф бехабару ноошно буд.«... لَمِنَ الْغَافِلِينَ»
5. Қуръон бартараф кунандаи ғафлатҳову бе хабариҳост. « مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ».
Ояти 4:
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
Онгоҳ, ки Юсуф ба падари худ гуфт:
Эй падар! Ҳамоно ман (дар хоб) ёздаҳ ситора бо хуршеду моҳ дидам, онҳоро дар баробари худ саҷдакунон дидам.
Нуктаҳо:
* Достони ҳазрати Юсуф бо хобе оғоз мешавад, ки ўро башорат медиҳад ва нисбат ба ояндаи равшан умедвор месозад то ўро дар масири тарбияти илоҳӣ собиру бурдбор гардонад.
* Ҳазрати Яъқуб, фарзанди Исҳоқ ва ў низ фарзанди Иброҳим(а) аст. Юусуф ва Бенёмин аз як модар ва боқии бародаронаш аз модари дигар буданд.
* Хоби авлиёи илоҳӣ мутафовит аст; гоҳе ниёзманди таъбир аст, мисли хоби ҳазрати Юсуф в гоҳе ба таъбир ниёз надорад, балки айни ҳақиқат аст. Монанди хоби ҳазрати Иброҳим, ки маъмур (амр мешавад) то Исмоилро забҳ кунад.
Паёмҳо:
1. Фарзандон бояд ба дирояту дилсўзии падар эътимод [намоянд] ва дар масоили зиндагӣ бо ў машварат кунанд. « قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيه»*
2. Падрону модарон одатан беҳтарин паноҳгоҳ барои ҳалли мушкилоти фарзандон ҳастанд. « يَا أَبتِ»
3. Падарону фарзандон хитоб ба якдигар аз калимаҳое, ки нишонаи самимият, раҳмту шафқат аст, истифода кунанд. « يَا أَبتِ»
4. Волидайн ба хобҳое, ки фарзандонашон барои онон нақл мекунанд таваҷҷўҳ кунанд. « يَا أَبتِ»
5. Гоҳе руъёву хоб дидан яке аз роҳҳои дарёфти ҳақиқатҳо аст. « إِنِّي رَأَيْتُ»
6. Дар хобу руъё, ашё(чизҳо) намоди ҳақиқӣ мешаванд. (масалан Хуршед нишони падар, моҳ таъбир аз модар ва ситорагон нишони бародарон аст.) «رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبً»
7. Руъёи авлиёи Худо, ҳақиқатнамост. « رَأَيْتُ»
Дар ин оят « رَأَيْتُ» (дидам), такрор шуда аст, то бигўяд ҳатман дидам ва гумон нашавад моҷаро хиёли будааст.
8. Юсуф(а) дар хоб чунон дид, ки Хуршеду моҳу ситорагон ҳамонанди мавҷудоти ақлдор, бар ў саҷда мекунанд. (замири «هُمْ» дар « رَأَيْتُهُمْ» барои мавҷудоти оқил бакор меравад.)*
9. Инсонҳои баргузида ба мақоме мерасанд, ки қиблагоҳи дигар инсонҳо мешаванд. « رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ»*
10. Гоҳе дар ҷавон истеъдоде ҳаст, ки бузургтарҳоро ба тавозўъ вомедорад. « سَاجِدِينَ»
11. Оғози достон бо руъёву поёнаш бо таъбир шудани он, аз беҳтарин равишҳо барои навиштани достону сенария аст. « رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِين- أحْسَنَ الْقَصَصِ »*
Сухане дар бораи руъёву хоб дидан
Паёмбари Акрам(с) мефармоянд:
«Хоб бар се қисм аст: Ё башорате аз сўи Худованд аст, ё ғаму андўҳе аз тарафи Шайтон аст ва ё мушкилоти рўзмарраи инсон аст, ки дар хоб онро мебенад».
Баъзе аз донишмандон ва равоншиносон хоб диданро дар асари нокомиҳову шикастҳо дониста ва ҳамонанди зарбул-масале қадими истинод кардаанд, ки: «шутур дар ход бенад панба дона».
Ва баъзе дигар хобро талқини тарс гирифтаанд, бар асоси зарбул-масале, ки мегўяд: «дур аз шутур бихоб, то хоби ошуфта набини»
Ва баъзе дигар хобро ҷилваи ғаризаҳои вопасзада донистаанд.
Албатта бояд ба ин нукта таваҷҷўҳ дошт, ки ҳамаи хобҳо бо як таҳлил, қобили баррасӣ нестанд.
* Касоне, ки хоб мебенанд, чанд дастаанд:
Дастаи аввал, касоне, ки руҳи комил ва муҷаррад доранд ва баъд аз хоб рафтани ҳавос (ҳисҳо) бо олами дигар муртабит шуда ва ҳақоиқеро софу равшан аз дунёи дигар дарёфт мекунанд. (мананди телевизионҳои солим, бо антеннаҳои махсуси ҷиҳатдор, ки мавҷҳои моҳвораиро аз нуқоти дурдаст мегирад.) ингуна хобҳо, ки дарёфти мустақим ва соф аст, ниёзе ба таъбир надорад.
Дастаи дуввум, касоне ҳастанд, ки дорои руҳи мутавассит (миёна) ҳастанд ва дар олами руъё ҳақоиқро соф ва ҳамроҳ бо ташбеҳу тахайюл дарёфт мекунанд. (ки бод муфассире дар канори дастгоҳи гиранда, маҷарои филмро тавзеҳ диҳад ва ба иборате, олами он хобро таъбир кунад.)
Дастаи севвўм, касоне ҳастанд, ки руҳи онон ба қадре муталотим ва номавзун аст, ки хоби онҳо мафҳуте надорад. (монанди саҳнаҳо пароканда ва пурбарфаки телевизион, ки касе аз он чизе сар дар намеоварад.) Ин гуна рўъёҳо, ки қобили таъбир нестанд, дар Қуръон ба «азғосу аҳлом» таъбир шудааст.
* Қуръон дар сураҳои мухталиф, аз руъёҳое ном бурда, ки ҳақиқати онҳо ба вуқуъ пайваста аст. Аз ҷумла:
а) Рўъёи Юсуф(а) дар бораи саҷдаи ёздаҳ ситораву моғу хуршед бар ў, ки бо расидани ў ба қудрат ва тавозўи бародарону падару модар дар баробари ў таъбир гардид.
б) Рўъёи ду ёри зиндонии Юсуф, ки яке аз онҳо озод ва дигари эъдом шуд ва қиссаи он дар ояти 41 ҳамин сура хоҳад омад.
в) Рўъёи подшоҳи Миср дар бораи гови лоғару чоқ, ки таъбир ба қаҳтиву хушксолӣ, баъд аз фарох шуд.
г) Рўъёи паёмбари ислом(с) дар бораи адади андаки мушрикон дар ҷанги бадр, ки таъбир ба шикасти мушрикон шуд.
д) Рўъёи паёмбари ислом(с) дар бораи вуруди мусалмонон бо сари тарошида ба Масҷидул-ҳаром, ки бо фатҳи Макка ва зиёрати хонаи Худо таъбир шуд.
е) Рўъёи модари ҳазрати Мўсо, ки навзодашро дар сандуқ гузошта ба об бияндозад. «أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ إِذْ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يُوحَى» , ки ривоятҳо бар ин далолат доранд, ки мурод аз ваҳй дар инҷо, ҳамон рўъёст.
ё) Рўъёи ҳазрати Иброҳим дар мавриди забҳи фарзандаш ҳазрати Исмоил.
Аз Қуръон, ки бигзарем дар зиндагии худ, афродеро мешиносем, ки дар рўъё аз умуре мутталеъ шуданд, ки дасти инсон ба сурати оддӣ ба он намерасад.
Ҳаҷи шайх Аббоси Қуммӣ соҳиби Мафотеҳул-ҷинон, ба хоби фарзандаш омаду гуфт:
Китобе наздам амонат буда, онро ба соҳбаш бар гардон то ман дар барзах роҳат бошам. Вақте бедор шуд, ба суроғи китоб рафт, бо нишонаҳое, ки падар гуфта буд татбиқ дошт, онро бардош. Вақте мехост аз хона берун биравад, китоб аз дасташ афтоду каме зарба дид.
Ў китобро ба соҳибаш бар гардонду чизе нагуфт, ду бора падараш ба хоби ў омадугуфт:
Чаро ба ў нагуфти китоби ту зарба дида [аст. ] То агар хост хасорат бигирад ва ё ризоят диҳад.
Ояти 5:
كَيْدًا إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ قَالَ يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُواْ لَكَ
Яъқуб гуфт:
Эй писари кўчакам! Хобатро барои бародаронат бозгў макун, ки бароят нақшае (хатарнок) мекашанд. Ҳамоно Шайтон, барои инсон душмане ошкор аст.
Нуктаҳо:
* Яке аз усули зиндагӣ, роздои аст. Агар мусалмон ба мафодди (маънои) ин оят амал мекарданд, ин ҳама китоби хаттӣ , асори илмӣ, ҳунарӣ ва атиқаҳои мо дар музейи кишварҳои хориҷӣ ҷой намегирифт ва исми коршинос, дипломат ва ҷаҳонгард аз манбеъ ва имконоту манофеи мо огоҳ намешуданд ва дар асари содаги ё хзиёнат, асрорамон дар ихтиёри касоне, ки доиман дар ҳоли кайду макр алсйҳи (бар зидди) мо ҳастанд, қарор намегирифт.
* Ҳазрати Юсуф, хоби худро дур аз чашми бродарон, ба падар гуфт, ки ин худ нишонаи тезҳушии ўст.
Паёмҳо:
1. Фарзандонро бо меҳрубони мавриди хитоб қарор диҳед. ««يَا بُنَيَّ*
2. Падару модар бояд робитаи самимона бо фарзанд дошта бошанд то фарзандон битавонанд сухани худро бо онон матраҳ кунанд. ««يَا بُنَيَّ*
3. Хатари ҳасодат дар муҳити хона ва ҷомеаро ба фарзандон гўшзад кунем. «... *« يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ
4. Аз кўдаки ва дар хонавода ба фарзандон, роздориро биёмўзем.
*« يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ»
5. Достонҳо ва иттилоот, бояд табақабанди шавад ва иттилооти маҳрамона ва ғайри маҳрамона аз ҳам ҷудо гардад. «« لاَ تَقْصُصْ
6. Ҳар ҳарфе (сухане) ро ба ҳар кас назанем. «« لاَ تَقْصُصْ
7. Кетмони (шондани) фазилатҳо ба хотири ҷилавгири аз ҳасодатҳо, коре раво ва лозим аст. «« لاَ تَقْصُصْ*
8. Бо пай бурдан ба имтеъдоди як фарзанд, онро бо соири фарзандон матраҳ накунем. «« لاَ تَقْصُصْ*
9. Дар муаррифии афроди тезҳуш ва нобиға, бояд еҳтиёт кард.
«لاَ تَقْصُصْ*
10. Агар гоҳе вақтҳо рўъё қобили гуфтан нест, пас бисёре аз дидаҳо дар бедори низ набояд бозгў шавад. «« لاَ تَقْصُصْ
11. Ҳазрати Яъқуб низ дорои илму мавҳибати таъбири хоб будааст. «« لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ*
12. Пешгири беҳтар аз дармон аст. (Нагуфтани хоб ба бародарон, навъе пешгири аз таҳрики ҳасодат аст. « لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُواْ»*
13. Дар хонаводаи анбиё низ масоили зидди ахлоқи ҳамчун ҳасаду ҳилла, миёни фарзандон матраҳ аст. «...فَيَكِيدُوا...«يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ
14. Замнаҳои ҳасодатро шўълавар накунем««لاَ تَقْصُص...فَيَكِيدُوا
15. Ҳасодат мўҷиби нодида гирифта шудани ҳуқуқ, ҳатто ҳаққи хешованди мегардад.« «لاَ تَقْصُص...فَيَكِيدُوا*
16. Бародарони Юсуф(а), ки аз хоби вай ва мақоми ояндаи ў иттилое надоштанд, чунон карданд. Агар иттилох меёфтанд чи мекарданд?! ««لاَ تَقْصُص...فَيَكِيدُوا*
17. Оянда нигари, сифате арзанда аст.« «لاَ تَقْصُص...فَيَكِيدُوا*
18. Ифшои асрор ва бархе ахбор, табаоти бадеро ба дунбол доард. ««لاَ تَقْصُص...فَيَكِيدُوا. Оре, бархе асрор ба қадре муҳим ҳастанд, ки ифшои он зиндагии фардро ё афродеро ба мухотира меандозад.*
19. Дар мавориди муҳим ва ҳассос бояд хатарро қабл аз вуқўи он гўшзад кард. « «فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا*
20. Ҳазрати Яъқуб дар мавриди кайди (макри) бародарон нисбат ба Юсуф дар сурати бозгў шудани рўъё итминон дошт.« «فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا*
21. Дар масоили муҳим гоҳе изҳори сўи зан (гумони бад) ва ё парда бардоштан аз хислатҳо монее надонад.««فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا
22. Лозим аст волидайн аз руҳиёти фарзандонашон нисбат ба ҳам огоҳ бошанд то битавонанд ба таври шоиста мудирият дшта бошанд. «فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا»
23. Кайду ҳила, кори Шайтони аст.« «فَيَكِيدُواْ...إِنَّ الشَّيْطَانَ
24. Шайтон бо истифода аз заминаҳои дарунӣ бар мо султа меёбад. (Ҳасодати бародарон, заминаро барои бурузи душмании Шайтон нисбат ба Юсуф фароҳам сохт.) «لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ فَيَكِيدُواْ...إِنَّ الشَّيْطَانَ»
25. Шайтон душмани инсон аст, ҳатто агар инсон паёмбарзода бошад. « «إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ
26. Аз кўдаки Шайтонро ба кўдакон муаррифи ва нақши ўро баён намуд. « «إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِين
Ояти 6:
وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِن قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Ва ин гуна парвардигорат туро бар мегузинад ва аз таъбири хобҳо (ва саранҷоми умур) туро огоҳ месозад ва неъматашро бар ту ва бар хондони Яъқуб тамом мекунад. Ҳамон гуна, ки пеш аз ин бар падаронат Иброҳим ва Исҳоқ тамом кард. Ҳамон парвардигорат донои ҳаким аст.
Нуктаҳо:
* Таъвили хоб ба маънои баёни ботин ва таъбири хоб аст. Калимаи «аҳодис» ҷамъи «ҳадис» ба маънои нақли моҷарост. Аз онҷо, ки инсон рўъёи худро брои дигарон нақл мекунад, ба хоб низ ҳадис гуфтаанд.
* Ҳазрати Яъқуб дар ин оят, хоби фарзандаш Юсуфро барои ў таъбир мекунад ва аз ояндааш хабар медиҳад.
Паёмҳо:
1. Паёмбарон бар гузидагони худованд ҳастанд.« «يَجْتَبِيكَ
2. Арзиши инсон ба синну сол нест, мумкин аст касе аз назари синнӣ кўчак бошад вале аз назари хислатҳову арзишҳо волотар бошад. (Ҳамчун Юсуф, ки кўчактар аз бародаронаш буд.)« «يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ*
3. Авлиёи худо аз як хоб, ояндаи афродро мебинанд. (Ҳамон гуна, ки ҳазрати Яъқуб ояндаи Юсуфро аз хоби ў фаҳмид.)« «يَجْتَبِيكَ رَبُّك وَيُعَلِّمُكَ َ*
4. Илмҳои муҳим ва донишҳои калидӣ ва асосиро набояд ба ҳар кас омўхт; аввал бояд афрои лоиқро гузиниш кард ва сиапас улумро дар ихтиёри онон қарор дод. (Худованд дар ин оят, аввал фармуд: ««يَجْتَبِيكَ яъне туро гузиниш кард, баъд фармуд: «وَيُعَلِّمُكَ» яъне ба ту омўзиш дод.) ««يَجْتَبِيكَ رَبُّك وَيُعَلِّمُكَ َ*
5. Илм, беҳтарин ҳадоёи илоҳӣ ба бар гузидагони худ аст. ««يَجْتَبِيكَ رَبُّك وَيُعَلِّمُكَ*
6. Анбиё шогирдони худованд ҳастанд. «وَيُعَلِّمُكَ»
7. Таъбири хоб аз умуре аст, ки худованд ба инсон ато мекунад. «َيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ»
8. Аз ҷумла роҳҳои иртибот бо ғайб, рўъёҳо ва хобҳои содиқона аст. «وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ»*
9. Илми омўхта шуда ба Юсуф(а) низ маҳдуд будааст. (Калимаи «мин» дар ҷумлаи «мин таъвилил-аҳодис», ба маънои бахше аз илми таъбири хоб аст.)*
10. Мақоми нубувват ва ҳукумат саромади неъматҳост. (Мурод аз тамом кардани неъмат дар ««وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ расидани Юсуф ба мақоми нубувват аст.)
11. Дар фарҳанги Қуръон, аҷдод(бобоён) дар ҳукми падар ҳастанд. «أَبَوَيْكَ مِن قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ» (Бо ин, ки ҳазрати Иброҳим ва Исҳрқ ҷадди Юсуф буд, вале худованд дар ин оят ба Юсуф мефармояд: Падарони ту Иброҳим ва Исҳоқ.)
12. Илму ҳидоят ва лаёқати як фард илова бар худи ў барои хонавода ва хешовандони ў низ неъмат ва мавҳибати илоҳӣ аст. ««وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ*
13. Итмоми неъмат бар оли Яъқуб нишон аз тавба кардан ва оқибат ба хайрии бародарони Юсуф дорад. « «وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوب
14. Интихоби анбиё бар асоси илму ҳикмати илоҳӣ аст. Зеро дар оғози оят мефармояд: Худованд туро интихоб кард, ««يَجْتَبِيكَ вале охири оят мефармояд: « «عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Ояти 7:
لَّقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِّلسَّائِلِينَ
Ба таҳқиқ дар (достони) Юсуф ва бародаронаш нишонаҳое (аз ҳоким шудани иродаи худовандӣ) барои ҷўяндагон аст.
Нуктаҳо:
* Дар достони ҳазрати Юсуф, оёт ва нишонаҳои зиёде аз қудратнамоии худованд ба чашм мехурад, ки ҳар кадом аз онҳо мояи ибрат ва панд барои аҳли таҳқиқ ва ҷустуҷў аст; аз он ҷумла аст:
1-Хоби пуррозу рамзи ҳазрати Юусуф. 2-Илми таъбири хоб. 3-Ташхис ва иттилоъ ёфтани Яъқуб аз ояндаи фарзанди худ. 4-Дар чоҳ будан ва осеб надидан. 5_Нобино шудан ва ду бора бино шудани ҳазрати Яъқуб(а). 6-Қаъри чоҳ ва авҷи чоҳ. 7-Зиндон рафтану ба ҳукумат расидан. 8-Пок будану тўҳмати нопоки шунидан. 9-Фироқу висол. 10-Бардаги ва подшоҳӣ. 11-Зиндон барои фарор аз гуноҳ. 12-Бузургвориву афви сареъи бародарони хатокор ва даҳҳо нуктаи дигар, ки дар оёти оянда хоҳем хонд. Дар канори ин нишонаҳо, суолҳое қобили тарҳ аст, ки посухи ҳар кадом равшанггари роҳи зиндагони аст;
1. Чигуна ҳасодат инсонро ба бародаркуши мекашонад?!
2. Чигуна даҳ нафар дар як хиёнат, ҳам раъй ва ҳам достон мешаванд?!
3. Чигуна Юсуф бо бузургвори аз муҷозоти бародарони хиёнаткори худ, сарфиназар мекунад?!
4. Чигуна инсон бо ёди худо, зиндонро бар лаззати гуноҳ тарҷеҳ медиҳад?
* Ин сура, дар замоне нозил шуд, ки паёмбари акрам(с) дар муҳосираи шадиди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ қарор гирифта буд ва ин достон барои ҳазрат мояи дилдори шуд, ки эй паёмбар! Агар баъзе басагонат имон наёваранд нороҳат мабош, бародарони Юсуф ўро ба чоҳ андохтанд! Вале оқибат иззат насиби Юсуф шуд. Оре ояндаи равшан бо ту аст.
Паёмҳо:
1. Ҳасад, марзи хонавода ва авотифи хешовандиро низ дарҳам мешиканад. Бародарони Юсуф ба хотири ҳасодат, ҳамаи арзишҳоро зери по гузоштанду алайҳи бародаои худ тавтиа карданд. ««لَّقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ
2. Қабл аз баёни достон, шунавандаро брои шунидан ва ибрат гирифтан омода кунед. Дар ин оят мефармояд дар достони Юсуф нишонаҳои муҳимме барои ҷўяндагон вуҷуд дорад. « «لَّقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِّلسَّائِلِينَ
3. Пурсишу тарҳи суол аз ҷумла роҳҳои расидан ба ҳақиқат аст. « «آيَاتٌ لِّلسَّائِلِين*
4. То ташнаи шунидан ва ошиқи омўтан набошем, аз дарсҳои Қуръон истифодаи комил намебарем.« لِّلسَّائِلِين»*
5. Достонҳои Қуръон, пасухи суолҳои зиндагии мардумро медиҳад. ««لِّلسَّائِلِين
Ояти 8:
إِذْ قَالُواْ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ
Онгоҳ, ки (бародарони ў) гуфтанд:
Ҳамоно Юсуф ва бародараш (Бенёмин) назди падарамон аз мо, ки гурўҳе нерўманд ҳастем маҳбубтаранд. Ҳамоно падарамон (дар ин алоқа ба он ду) дар гумроҳии равшане аст.
Нуктаҳо:
* «Усба» ба гурўҳи муттаҳид ва қави мегўянд, Зеро бо ваҳдату ҳамбастаги ҳамчун «аъсоб»и як бадан, аз ҳамдигар ҳимоят мекунанд.
* Ду нафар аз писарони ҳазрати Яъқуб, (Юсуф ва Бенёмин) аз як модар ва бақия аз модаре дигар буданд. Алоқаи падр ба Юсуф, ба далели хурдсол будан ё ба далели камолоте, ки дошт, мўҷиби ҳасодати бародарон шуда буд. Онҳо илова бар ҳасодат бо гуфтани:« «وَنَحْنُ عُصْبَة нишон доданд, ки дучори ғурур ва такаббур шуда ва дар асари ин ғуруру ҳасад, падарро муттаҳм ба иштибоҳу инҳироф дар меҳрварзи ба фарзандон мекунанд.
* Афроде дар ҷомеа, ба ҷои он, ки худро боло бибаранд, бузургонро поин меоваранд. Чун худ маҳбуб нестанд, маҳбубҳоро мешикананд.
* Фарқ аст миёни табъиз ва тафовут. Табъиз; бартари додан бидуни далел аст. Вале тафовут; бартари бар асоси лаёқат аст. Масалан нумраҳои як муаллим, тафовут дорад, вале ин тафрвут ҳакимона аст, на золимона. Алоқаи ҳазрати Яъқуб ба Юсуф, ҳакимона буд на золимона, вале бародарони Юсуф, ин алоқаро бе далел пиндоштанду гуфтанд: « «إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ
* Гоҳе алоқаи зиёд, сабаби дрди сар мешавад; ҳазрати Яъқуб, Юсуфро хеле дўст дошт ва ҳамин амр мўҷиби ҳасодати бародарон ва афкандани Юсуф дар чоҳ шуд. Чунон, ки алоқаи Зулайхо ба Юсуф, ба зиндони шудани Юсуф анҷомид. Бинобар, ин зиндонбон, ки шефтаи ахлоқи Юсуф шуда буд, вақте ба ў гуфт:
Ман туро дўст дорам.
Юсуф ба ў гуфт:
Метарсам ин дўстӣ низ балое дар пай дошта бошад.
Паёмҳо:
1. Ҳасодат мўҷиб мегардад афроди бузургсол синну шахсияти худро фаромўш карда ва бо кўдакон канатўзи кунанд. (Бо таваҷҷўҳ ба ин, ки Юсуф кўчактар буд, бузургтарҳо ба ў ҳасодат варзиданд)« أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا...«لَيُوسُفُ*
2. Агар фарзандон еҳсоси табъиз кунанд, оташи ҳасодат дар миёни онон шўълавар мешавад.««أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا
3. Ишқу алоқа ба маҳбуб шудан, дар ниҳоди ҳар инсоне вуҷуд дорад. Инсонҳо аз кам таваҷҷўҳи ва бе меҳрии дигарон ба худ, ранҷ мебаранд. «أَحَبُّ إِلَى أَبِينَ» (бародарони Юсуф, ишқи падар ба Юсуфро навъе бе меҳри ба худ тасаввур мекарданд)
4. Ҳазрати Яъқуб ба ҳамаи фарзандон муҳаббат дошт. ««أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا (бародарон мегуфтанд: Юсуф маҳбубтар аст, яъне мо низ маҳбуб ҳастем)*
5. Зўру қудрат, муҳаббат намеоварад. ( Бародарон қудрати бештаре доштанд, вале маҳбубияти бештаре надоштанд)« أَحَبُّ...وَنَحْنُ عُصْبَةٌ ...«لَيُوسُفُ
6. Иттиҳод ва бо ҳам будан, сабаби эҳсоси нерўмандӣ ва қудрат мешавад. « «وَنَحْنُ عُصْبَة*
7. Гурўҳгароӣ, агар бидуни раҳбарии саҳеҳ ва худописандона бошад, авомили суқутро сареътар фароҳам мекунад. («« «وَنَحْنُ عُصْبَة нишони инсиҷом аст, вале инсиҷоме раҳо ва бидуни раҳбарии саҳеҳ.)*
8. Инсон барои иртикоби хатову гуноҳ, аввал худро тавҷеҳ ва кори худро теореза (чизе, ки қобили исбот набошад, аммо ба он бовар) мекунад. Бародарон ҳам худро муттаҳид ва қави медонад, « «وَنَحْنُ عُصْبَة ва ҳам падарро мунҳариф, ««إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَل ва бо ин далел, ҳасдати худро тавҷеҳ мекунанд.)*
9. Ҷавонон одатан худро ақли кул дониста ва ба назароти падарон камтар аҳаммият медиҳанд. «نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ»*
10. Эҳсоси қудрат ва нерўманди, ақлро кўр мекунад. « «نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ*
11. Меъёрҳои нодуруст, натиҷаҳои нодуруст дар пай дорад. (Агар иёр (муқоиса ва меъёр) фақат қудрату теъдод шуд, натиҷааш нимат додани инҳироф ба ақаллият мешавад.)«إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِين»*
12. Худхоҳон омилҳои нокомиро ба ҷои он, ки дар худ ҷустуҷў кунанд ба дигарон нимбат медиҳанд. «إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِين» (Ба ҷои он, ки бигўянд мо ҳасудем, гуфтанд: падари мо дар гумроҳи аст.)*
13. Ҳасодат марзи нубувват ва убувват (паёмбарӣ ва падарӣ)ро низ мешиканад ва фарзандон ба паёмбаре, ки падарашон аст, нисбати инҳироф ва бе адолати медиҳанд. «إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِين»
14. Ғафлати инсон мумкин аст ба ҷое бирасад, ки дар айни инҳирофу хатокории худ, дигаронро хатокор қаламдод кунад. (Бародарони юсуф ба ҷои он, ки худро ҳасуд ва тавтиагар бидонанд, падарро мунҳариф донистанд.)«إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِين»
Ояти 9:
بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ وَتَكُونُواْ مِن اقْتُلُواْ يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ
(Бародарон ба якдигар гуфтанд:
Юсуфро бикушед ё ўро ба сарзамине дур бияфканед то таваҷўҳи падаротон махсуси шумо шавад ва пас аз анҷоми тарҳ (бо тавба) гурўҳе шоиста бошед.
Нуктаҳо:
* Инсон дар бархўрд бо неъмат, чаҳор ҳолат дорад: Ҳасодат, бухл, исор, ғибта. Агар пеши худ гуфт:
ҳол, ки мо фалон неъматро надорем, дигарон ҳам надошта бошанд, ҳасодат аст. Агар гуфт:
Фақат мо бархўрдор аз ин неъмат бошем вале дигарон на, ин бухл аст. Агар гуфт:
Дигарон аз неъмат бархўрдор бошанд, агар, чи ба қимате, ки мо маҳрум бошем, ин исор аст. Агар гуфт:
Ҳоло, ки дигарон аз неъмат бархўрдоанд, эй кош мо ҳам баҳраманд мешудем, ин ғибта аст.
* Имом Боқир(а) фамуданд:
Ман гоҳе ба баъзе аз фарзандонам муҳаббат мекунам ва онҳоро рўи зону менишонам, дар ҳоле, ки истеҳқоқи ин ҳама муҳаббатро надоранд, то мабодо бар зидди дигар фарзандонам ҳасодат биварзанд ва моҷарои Юсуф такрор шавад.
Паёмҳо:
1. Фикри хатарнок, инсонро ба кори хатарнок мекашонад. « اقْتُلُواْ... أَحَبُّ... «لَيُوسُفُ
2. Эҳсоси табъиз дар муҳаббат аз тарафи фарзандон, онҳоро то ҳадди бародаркуши меронад. (Гар, чи шиддати алоқаи падар ба Юсуф бе далел набуд, балки ба хотири камолоти ў буд, вале бародарон эҳсоси табъиз карданд ва хиёл канданд алоқаи бе далел аст ва ҳамин эҳсос, ононро ба тавтиа водор кард) « اقْتُلُواْ... «أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا*
3. Аз манзари кўтаҳназарон, ҳазфи физикӣ ва куштани рақиб, беҳтарин роҳ аст. « اقْتُلُواْ يُوسُفَ»*
4. Ҳасодат инмонро то бародаркуши меронад. « اقْتُلُواْ يُوسُفَ»
5. Гунаҳкорон якдигарро дар анҷоми гуноҳ васваса карда ва аз ҳам достони бо якдигар нерў мегиранд. (Бародарон ба якдигар дастури бикушед ва бияфканед медоданд) « أَوِ اطْرَحُوهُ... اقْتُلُواْ»*
6. Инсон, хоҳони маҳбубият аст ва камбуди муҳаббат мояи бузургтарин хатарот ва инҳирофот аст. (Бародарон гуфтанд: Бо нобудии Юсуф, маваҷўҳи падаротон махсуси шумо мешавад.) « «يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ
7. Ҳасудон гумон мекунанд, ки: Аз дил биравад ҳар ончи аз дида барафт. « يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ... «اقْتُلُواْ يُوسُفَ(Бародарон гумон мекарданд агар падар Юсуфро набинад, аз фикри Юсуф берун хоҳад рафт ва тасоси фикраш дар мо мутамаркиз хоҳад шуд)*
8. Бо ин, ки Қуръон роҳи касби маҳбубиятро имон ва амли солеҳ муаррифи мекунад; « وُدًّا «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ, аммо Шайтон роҳи маҳбуб шуданро бародаркуши тарсим мекунад. « يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ... «اقْتُلُواْ يُوسُفَ
9. Ҳасуд хиёл мекунад бо нобуд кардани дигарон, неъматҳо барои ў мешавад. « يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ... «اقْتُلُواْ يُوسُفَ
10. Шайтон бо ваъдаи тавба дар оянда, роҳи гунои имрўзро боз мекунад. « «وَتَكُونُواْ مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِين
11. Илму огоҳӣ, ҳамеша омили дури аз инҳироф нест, балки имону тақво лозим аст. Оре, бародарон бо он, ки қатл ё табъиди Юсуфро бад медонистанд; وَتَكُونُواْ مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِين»» аммо иқдом карданд.
12. Сухан аз тавба бо қасди гуноҳ қабл аз анҷоми гуноҳ, фиреб додани виҷдон ва гушудани роҳи гуноҳ аст. (Бародарон ба якдигар мегуфтанд: Шумо Юсуфро нобуд кунед баъд бо тавба аз афроди солеҳ мешавем.) وَتَكُونُواْ مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِين»»*
Ояти 10:
بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِن كُنتُمْ فَاعِلِين غَيَابَةِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ قَالَ قَآئِلٌ مَّنْهُمْ لاَ تَقْتُلُواْ يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي
Гўяндае аз миёни онон гуфт:
Юсуфро накушед ва агар қасди ин корро доред, ўро ба ниҳонхонаи чоҳ бияфканед то баъзе корвонҳо (ки аз онҷо убур мекунанд) ўро баргиранд.
Нуктаҳо:
* Калимаи «Ҷуб» ба маънои чоҳе аст, ки сангчин нашуда бошад. Калимаи «Ғаёбат» низ ба тоқчаҳое мегўянд, ки дар девораи чоҳ, наздики об қарор медиҳанд, ки агар аз боло нигоҳ шавад дида намешавад.
* Наҳйи аз мункар, дорои асарҳо ва баракоте аст, ки гоҳе дар оянда равшан мешавад. Дар достони Юсуф, яке аз бародарон наҳйи аз мункар намуду гуфт: ««لاَ تَقْتُلُواْ, Юсуфро накушед ва бародаронро аз куштани Юсуф мунсариф карду ҷони ўро наҷот дод ва Юсуф дар солҳои баъд, ки ҳоким шуд, мамлакатро аз қаҳтӣ наҷот дод. Ҳамон гуна, ки Осия, ҳамсари Фиръавн бо наҳйи аз мункар ««لاَ تَقْتُلُواْ, Фиръавнро аз куштани Мўсо мунсариф кард ва ҷони Мўсоро наҷот дод ва ў дар солҳои баъд, Бани исроилро аз шарри Фиръавн наҷот дод.
Паёмҳо:
1. Гоҳе наҳйи аз мункари як фард, метавонад назари ҷамъро иваз кунад ва бар он таъсир бигзорад. (Яке гуфт: Накушед, вале назари ҷамъро тағйир дод) «قَالَ قَآئِلٌ»*
2. Номи гўяндаи сухан муҳим нест, мўҳтавои калом муҳим аст. (Дар ин оят номи гўянда баён нашуда вале сухани ў нақл шудааст) «...«قَالَ قَآئِلٌ*
3. Маръуби аксарият ва ҳамранги ҷамоат нашавем. (Бародаре, ки наҳйи аз мункар кард, як нафар буд вале ҳамранги ҷамоат нашуд, балки раъйи ононро тағйир дод.) « «قَالَ قَآئِلٌ مَّنْهُمْ لاَ تَقْتُلُواْ*
4. Агар наметавон ҷилави мункарро ба куллӣ гирифт, ба ҳар миқдор, ки мумкин аст бояд ҷилави онро гирифт. Яке аз бародарон тавтиаи куштани Юсуфро ба қарор додани ў дар чоҳ табдил кард. «وَأَلْقُوهُ...«لاَ تَقْتُلُواْ Оре, барои субориза бо фасод, гоҳе дафъи афсад (фосидтар) ба фосид лозим аст. (Ўро накушед, дар чоҳе қарор диҳед) «غَيَابَةِ الْجُبِّ «لاَ تَقْتُلُواْ يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي*
Ояти 11:
قَالُواْ يَا أَبَانَا مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ
Гуфтанд: Эй падар туро чи шуда, ки моро бар Юсуф амин намедони, дар ҳоле, ки қатъан мо хайрхоҳи ў ҳастем?!
Нуктаҳо:
* Бародарони Юсуф пас аз барномарези, барои гирифтани Юсуф назди падар омаданд вале падар аз таҳвил додани Юсуф тафра мерафт то ҷое, ки гуфтанд: Чаро ба мо итминон намекунӣ?
Паёмҳо:
1. Касоне, ки пучтаранд, иддио ва таблиғоти бештаре доранд. « إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»
2. Ҳатто ба ҳар бародаре наметавон итминон кард. (Гўё Яъқуб борҳо аз ин, ки Юсуф ҳамроҳи бародараш биравад ҷилавгири карда аст, ки бародарон бо гуфтани « «مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّاинтиқод мекунанд.)
3. Фиреби ҳар шиореро нахурем ва аз исмҳои бе мусааммо бипарҳезем. (хиёнаткор номи худро носеҳ мегузорад) « «لَنَاصِحُونَ
4. Душман барои бартараф кардани гумони бад, ҳар гуна итминонеро ба шмо нишон медиҳад. « إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»
5. Хоин тақсирро ба ўҳдаи дигарон меандозад ва мегўяд ин тақсири мардум аст, ки ба мо итминон надоранд. « «مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا
6. Аз рўзи аввал, башар ба исми хайрхоҳи фиреб хўрдааст. Шайтон низ барои иғфоли(ғофил кардан) Одам ва Ҳавво гуфт: Ман хайрхоҳи шумо ҳастам. « «إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِين « إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»
7. Ҳасад, одамиро ба гуноҳоне ҳамаонанди дурўғу найранг, ҳатто нисбат ба маҳбубтарин наздиконаш водор месозад. « إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ»
Ояти 12:
أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
Ўро фардо бо мо бифрист то (дар саҳро) бигардад ва бози кунад ва қатъан мо нигаҳбонон (и хебе) барои ў хоҳем буд.
Нуктаҳо:
* Кўдаку навҷавон балки ҳамаи инсонҳо, ниёзманди тафреҳу варзиш ҳастанд ва чунон, ки дар ин оят қавитарин мантиқе, ки тавонист ҳазрати Яъқубро таслими ҳостаи фарзандон кунад, ин буд, ки Юсуф ниёз ба тафреҳ дорад.
Дар ривоятҳо омада аст:
Мўмин бояд замонеро барои тафреҳ ва баҳрабардори аз лаззатҳои ҳалол ихтисос диҳад то ба василаи он, бар анҷоми соири корҳо муваффақ гардад.
* На танҳо дирўз, балки имрўз ва ҳатто оянда низ ба номи варзиш ва бози, ҷавононро аз ҳадафи асли ҷудо ва дар ғафлат нигаҳ хоҳад дошт. Бозиҳоро ҷидди мегиранд то ҷиддиҳо бози талаққи шавад.
Истикбор ва тавтиагарон, на танҳо аз варзиш сў истифода мекунанд балки бо ҳар номи писандида ва мақбули дигари низ, аҳдофи шуми худро таъқиб мекунанд.
Ба номи Дипломат хатарноктарин ҷосусҳоро ба кишварҳо мефиристанд. Ба номи мусташори низомӣ, тавтиагари мекунанд ва ба асрори низомӣ даст меёбанд. Ба номи ҳуқуқи башар, аз муздурони хад ҳимоят мекунанд. Ба номи дору, барои муздурои худ аслиҳа мефиристанд. Ба номи коршиноси иқтисодӣ, кишварҳои нотавонро заиф нигаҳ медоранд. Ба номи сампоши, боғҳо ва мазрааҳоро аз байн мебаранд ва ҳатто ба номи исломшинос, исломро воруна ҷилва медиҳанд.
Паёмҳо:
1. Сафари фарзанд бояд бо иҷозаи падар бошад.« «أَرْسِلْهُ
2. Бародарон аз василаи мубоҳ ва мантиқӣ барои фиреб додан сў истифода карданд.« يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ...«أَرْسِلْهُ
3. Агар падар ва мураббиёни дилсўз барои вақтҳои фароғат ва бозии кўдакон ва навҷавонон барномарезии муносиб дошта бошанд, дигарон наметавонанд аз ин фурсат сў истифода кунанд.(Бародарони Юсуф аз ниёзи Юсуф ба варзиш сў истифода карданд) « «يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ*
4. Дар бозиву тафреҳи кўдакон, мувозиби онон бошем. « «لَحَافِظُونَ*
5. Гоҳ исрори зиёд бар як мавзўъ, он ҳам бо шиорҳои зебо ва иддиои ҳимоятҳо, нишон диҳандаи нақша ва тавтиа аст. (Дар ояти қабл « إِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ» ва дар ин оят «إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»)*
Ояти 13:
قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُواْ بِهِ وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ
(Яъқуб) гуфт: Ҳамоно ин, ки ўро бибаред маро ғамгин месозад ва аз ин метарсам, ки гург ўро бихўрад ва шумо аз ў ғофил бошед.
Паёмҳо:
1. Тааҳҳуд ва сўз доштан нисбат ба фарзанд, яке аз хислатҳои паёбарон аст. «أَخَاف «لَيَحْزُنُنِي...
2. Фироқ ва ҷудоӣ, ҳатто брои анбиё ҳузновар аст. ««لَيَحْزُنُنِي*
3. Имтиҳони илоҳӣ аз ҳамон чизҳое аст, ки ашхос рўи он ҳассосият доранд. (Яъқуб нисбат ба Юсуф ҳассос буд ва фироқи Юсуф, василаи озмоиши ў шуд) «أَخَاف «لَيَحْزُنُنِي...*
4. Парда дари накунед. «أَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ»
(Падар аз ҳасодати фарзандон огоҳ буд ва ба ҳамин далел ба Юсуф фармуд: Хоберо, ки дидаӣ барои бародаронат бозгў макун. Вале дар инҷо ҳасодати ононро матраҳ намекунад, балки хатари гург ва ғафлати онон аз Юсуфро баҳона меоварад.)
5. Ба фарзанди худ, истиқлол ва иҷоза бидиҳем.
(Ишқи падар ба фарзанд ва дифоъ аз ў дар баробари эҳтимоли хатар, ду асл аст, вале истиқлоли фарзанд низ асли дигааре аст. Яъқуб, Юсуфро ба ҳамроҳи соири бародарон фиристод. Зеро навҷавон бояд кам-кам истиқлол пайдо карда ва аз падар ҷудо шавад, барои худ дўст интихоб кунад, фикр кунад ва рўи пои худ биистад, ҳар чанд ба қимати таҳаммули мушкилоту андўҳ бошад.)
6. Ҳассосиятҳоро дар назди ҳар кас бозгў накунем ва гарна мумкин аст алайҳи худи инсон мавриди истифода қарор гирад. Дар инҷо падар гуфт: Метарсам гург ўро пара кунад, онҳо ҳам гуфтанд: Юсуфро гург хўрд. «أَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ»*
7. Ғафлат мўҷиби зарба осебпазири мегардад. Ҳазрати Яъқуб фармуд: Нигаронам замоне, ки шумо аз Юсуф ғофилед, гург ўро бихўрад.) «يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ »*
Ояти 14:
قَالُواْ لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ
(Фарзандони Яъқуб) Гуфтанд: Агар гург ўро бихўрад, бо онки мо гурўҳе қави ҳастем, дар он сурат мо зиёнкор (ва бе кифоят) хоҳем буд.
Паёмҳо:
1. Гоҳе бузургтарҳо аз рўи таҷрибаву огоҳӣ, эҳсоси хатар мекунанд, аммо ҷавонҳо ба қудрати худ мағруранд ва хатарро шўхи мегиранд. « «وَنَحْنُ عُصْبَةٌ(падар нигарон, вале фарзандон мағрури қудрати худ буданд.)
2. Қавӣ будан, далеле бар амин будан нест. (Бародарони Юсуф қавӣ буданд, « «وَنَحْنُ عُصْبَةٌвале амин набуданд)*
3. Бародарон аз ин, ки гург Юсуфро пора кунад ибрози нигарони накарданд вале дар баробари ин, ки нерўмадӣ ва қудрати онон махдўш гардад аксул-амал нишон доданд. « إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ «وَنَحْنُ عُصْبَةٌ*
4. Агар касе масъулиятеро бипазирад ва хуб анҷом надиҳад, сармоя, шахсият, обрў ва виҷдони худро дар маърази хатар қарор дода ва зиёнкор хоҳад буд. «لَّخَاسِرُونَ»
5. Зоҳрфиреби ва ибрози эҳсосоти дурўғин, аз дасисаҳои афроди ду рў ва мунофиқ аст. (Бародарон дар ҳузури падар гуфтанд:) « «إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ
6. Бархе барои расидан ба ҳадафҳои шуми худ ҳатто ҳозиранд аз обрў ва шахсияти худ сафи назар кунанд. Бародарон гуфтанд: агар бо вуҷуди мо гург ўро бихўрад, мо дигар дар ҷомеа обрўе нахоҳем дошт. « «إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ*
Ояти 15:
بِأَمْرِهِمْ هَذَا وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِ وَأَجْمَعُواْ أَن يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ
لاَ يَشْعُرُونَ وَهُم
Пас чуг ўро бо худ бурданд ва ҳамаги тасмим гирифтанд, ки ўро дар махфигоҳи чоҳ қарор диҳанд, (тасмими худро амали карданд) ва мо ба ў ваҳй кадем, ки дар оянда онҳоро аз ин корашон хабар хоҳи дод, дар ҳоле, ки онҳо (туро) нашиносанд.
Нуктаҳо:
* Аз онҷо, ки худованд ирода карда Юсуфро ҳоким кунад, бояд давраҳоеро бибинад. Барда шавад то ба бардагон раҳм кунад. Ба чоҳу зиндон афтад то ба зиндониён раҳм кунад. Ҳамон гуна, ки худованд ба паёмбараш мефамояд: Ту фақир ва ятим буди то фақир ва ятимро аз худ нарони: « ...فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ ...أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا»
Паёмҳо:
1. иттифоқи назар ва иҷмои чанд нафар, нишонаи ҳаққоният нест. (Дар инҷо бародарони Юсуф ҷамъ шуда ва иттифоқи назар доштанд, бо ин, ки карошон сад дар сад ғалат буд.)« «أَجْمَعُواْ أَن يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُب
2. Замоне ба Юсуф(а) ваҳй шуд, ки вай аз хонавода дур шуд ва мавриди бе меҳрии бародарон қарор гирифт. « أَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ... «فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِ*
3. Имдоди илоҳӣ, дар лаҳзаҳои ҳассос ба суроғи авлиёи худо меояд. «وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْه «فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ
4. Беҳтарин василаи озмоиши Юсуф дар дили чоҳ, илҳоми худа нисбат ба ояндаи равшани ўст. «وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْه»
5. Юсуф дар навҷавонӣ, шоистагии дарёфти ваҳйи илоҳиро доро буд. ««َأَوْحَيْنَآ إِلَيْه
6. Худованд авлиёи худро бо сахтиҳо озмоиш ва ононро ҳидоят мекунад. ««َأَوْحَيْنَآ إِلَيْه*
7. Огоҳи аз оянда, мўҷиби оромиш аст. (Ончи сабаби оромиши Юсуф дар чоҳ шуд, ваҳй ва башорат ба ояндаи равшан буд) «وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَذَا»
8. Умед, беҳтарин сармоя барои идомаи зиндагӣ аст. (Мо ба Юсуф ваҳй кардем, ки дар оянда аз чоҳ наҷот пайдо мекуни ва бародаронро аз коршашон шармада хоҳи кард) «وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَذَا»*
9. Вақте паёни разоил расвои аст, инсони оқил боисти (бояд) нафси худро маҳор кунад. «...لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ»*
10. Аз корҳои зишт бо ишора ва киноя ёд кунед. (Дар инҷо тавтиаи қатли Юсуф, бо киноя матраҳ шудааст.) « «بِأَمْرِهِمْ*
Ояти 16:
وَجَاؤُواْ أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ
Ва (баъд аз анҷоми нақшаи худ) шабҳангом гирякунон назди падарошон омаданд.
Нуктаҳо:
* Дар Қуръон чаҳор навъ гиря ва ашк дорем:
1. Ашки шавқ: Гурўҳе аз масеҳиён бо шунидани оёти Қуръон ашк мерехтанд. « «تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الْحَقِّ
2. Ашки ҳузну ҳасрат: Мусалмонони ошиқ ҳамин, ки аз расули акрам(с) мешуниданд, ки имконот барои ҷибҳа (ҷиҳод) нафтан нест гиря мекарданд. ««تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلاَّ يَجِدُواْ مَا يُنفِقُونَ
3. Ашки хавф: Ҳамин, ки оёти илоҳӣ барои авлиё тиловат мешуд, гирякунон ба саҷда меафтоданд, ««خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا , ««وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا
4. Ашки қуллоби ва сохтаги: Ҳамин оят, ки бародарони Юсуф гирякунон назди падар омаданд, ки гург Юмуфро дарид.« «يَبْكُونَ
Паёмҳо:
1. Тавтиагарон, аз нақши эҳсосот ва ва замон, ғафлат намекунанд. бародарои нобоб, шабона ва дар торикии он ҳам гирякунон назди падар бар гаштанд то падарро бо ин саҳнаҳо таҳти таъсир қарор диҳанд. « «عِشَاءً
2. Гиря ҳамеша нишонаи садоқат нест. Ба ҳар гиряе итминон накунем. ««يَبْكُونَ
Ояти 17:
مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لِّنَا قَالُواْ يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ
وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ
Гуфтанд:
Эй падар! Мо рафтем, ки мусобиқа диҳем ва Юсуфро назди васоили худ (танҳо) гузоштем, пас гург ўро хўрд ва албатта ту сухани моро ҳар чанд ростгў бошем бовар надорӣ.
Паёмҳо:
1. Дурўғ, дурўғ меоварад. Бародарон барои тавҷеҳи хатои худ, се дурўғи пай дар пай гуфтанд: Мусобиқа рафта будем, Юсуфро назди васоил гузоштем, гург ўро хўрд. «فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ تَرَكْنَا، «نَسْتَبِقُ،
2. Дурўғгў фаромўшкор аст. Бо вуҷуди ин, ки бродарон, гуфта буданд Юсуфро барои бози мебаранд; вале дар гузориши худ ба падар, вайро муроқиби асоси худ эълом карданд. ««وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا*
3. Мусобиқа дар бози, дорои собиқаи тўлони аст. ««نَسْتَبِقُ
4. Дурўғгў исрор дорад, ки мардум ўро содиқ бипиндоранд. ««وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لِّنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ*
Ояти 18:
وَجَآؤُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ
وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ
Ва пероҳани Юсуфро оғишта ба хуне дурўғин (назди падар) оварданд. (Падар) гуфт:
Чунин нест, (ки Юсуфро гург дарида бошад), балки нафсатон коре (бад)ро барои шумо ороста аст. Пас сабре ҷамил ва некў лозим аст ва худоро бар ончи (аз фироқи Юсуф) мегўед, ба истионат металабам.
Нуктаҳо:
* Суол: Сабр бар муқаддароти илоҳӣ зебост, вале сабр бар зулме, ки дар ҳаққи кўдаке мазлум раво шуда, чи зебоӣ дарад, ки Яъқуб мегўяд: ««فَصَبْرٌ جَمِيلٌ?
Ҷавоб: Аввалан Яъқуб аз тариқи ваҳй медонист, ки Юсуф зинда аст. Сониян агар Яъқуб ҳаракате мекард, онон ҷасорати бештаре пайдо карда ва бар сари чоҳ рафта, Юсуфро аз байн мебурданд. Солисан, набояд коре кард, ки роҳи тавба ҳатто бар золимон ба куллӣ баста шавад.
Паёмҳо:
1. Муроқиби ҷавсозиҳо бошем. (Пероҳани хунинро назди падар овардан, як навъ мағлата ва ҷавсози аст.) « «بِدَمٍ كَذِبٍ
2. Фиреби бархе мазлумнамоиҳоро нахўрем. (Яъқуб, фиреби пероҳани хунолуд ва ашкҳоро нахўрд балки гуфт: Амон аз нафси шумо.) «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُم»
3. Шайтон ва нафс, гуноҳро назди инмон зебо ҷилва медиҳанд ва анҷоми онро тавҷеҳ мекунанд. ««سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُم
4. Яъқуб(а) медонист Юсуфро гург нахўрда, бинобар, ин аз бародарон устухон ва ё бақоёи ҷасадро мутолиба накард. «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُم»*
5. Ҳодисаҳо ду чеҳра дорад: Бало ва сахтӣ, ««بِدَمٍ كَذِبٍ, сабр ва зебоӣ. ««فَصَبْرٌ جَمِيلٌ*
6. Анбиёи илоҳӣ дар баробари ҳодисаҳои сахт, зеботарин аксул-амалро нишон медиҳанд. ««فَصَبْرٌ جَمِيلٌ*
7. Дар ҳодисаҳо бояд илова бар сабру тавоноии дарунӣ, аз имдодҳои лиоҳӣ истимдод ҷуст. ««فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ
8. Барои сабр бояд аз худованд истимдод кард. ««فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ*
9. Беҳтарин навъи сабр он аст, ки ало-рағми онки дил месўзад ва ашк ҷорӣ мешавад, худо фаромўш нашавад. ««وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ
10. Таҳаммули тавтиаи бародарон алайҳи бародари худ, сахт ва дардовар аст, бинобарин, бояд аз худо барои таҳаммули он истимдод кард. ««وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ*
11. Ҳазрати Яъқуб бо ҷумлаи ««وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ ба ҷои «علي ما فعلتم», ба бародарон фаҳмонд, ки муддаои онон бовар кардани нест.*
Ояти 19:
وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُواْ وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشْرَى هَذَا غُلاَمٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً
وَاللّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
Ва (Юсуф дар чоҳ буд то) карвоне фаро расид ва маъмури обро фиристоданд (то об биёварад), пас ў далви худро ба чоҳ афканд, (Юсуф ба таноби далв овезон шуду ба болои чоҳ расид) маъмури об фарёд зад: мужда, ки ин писаре аст. Ўро чун колое пинҳон доштанд (то касе иддиои моликият накунад), дар ҳоле, ки худованд бар ончи анҷом медоданд огоҳ буд.
Нуктаҳо:
* Худованд, бандагони мухлиси худро танҳо намегузорад ва онҳоро дар шадоид ва сахтиҳо наҷот медиҳад. Нуҳро рўи об, Юнусро зери он ва Юсуфро аз чоҳи об наҷот дод. Ҳамчунон, ки Иброҳимро аз оташ, Мўсоро дар васати дарё ва Муҳаммад(с)ро даруни ғор ва Алӣ(а)ро дар бистар, ки ба ҷои паёмбар хобида буд, наҷот дод.
* Бо иродаи илоҳӣ, ресмони чоҳ васила шуд, то Юсуф аз қаъри чоҳ ба тахту кох бирасад, пас бингаред бо ҳаблуллоҳ (ресмони худо) чи метавон анҷом дод!? «...«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ
Паёмҳо:
1. Гоҳе худиҳо инсонро дар чоҳ меандозанд, вале худованд аз тариқи бегонагон, инсонро наҷот медиҳад. ««وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ
2. Тақсими кор, яке аз аслҳои мудирият дар зиндагии ҷамъӣ аст. (««وَارِدَهُمْ ба маънои масъули он аст ва ин баёнгари он аст, ки корвониён корҳоро миёни худ тақсим карда ва шахсеро масъули об қарор дода буданд.)
3. Гурўҳе инсонро ба диди коло менигаранд. ««بِضَاعَةً
4. Кетмони (пўшондани) ҳақиқат, дар баробари мардум имкон дорад, бо худо чи мекунем, ки ба ҳама чиз огоҳ аст. «وَاللّهُ عَلِيمٌ...«أَسَرُّوهُ
Ояти 20:
الزَّاهِدِينَ وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ
Ва (корвониён) Юсуфро ба баҳои андаки чанд дирҳаме фурухтанд ва дар бораи ў бе рағбат буданд.
Нуктаҳо:
* Ҳар кас Юсуфи вуҷудашро арзон бифурўшад, пушаймон мешавад. Умр, ҷавонӣ, иззат, истиқлол ва покии инсон, ҳар як Юсуфе ҳастанд, ки бояд мувозиб бошем арзон нафурўшем.
Паёмҳо:
1. Одатан моле, ки осон ба даст ояд, осон аз даст меравад. Чун Юсуфро бидуни заҳмат ба даст оварданд, ўро арзон фурўхтанд. ««وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ
2. Низоми барда дори ва барда фурўши, собиқаи дароз дорад. Дар он замон Юсуфро ба унвони барда фурўхтанд. ««وَشَرَوْهُ
3. Бе рағбати ба Юсуф дар мақтае, ба нафъи оянди ў шуд. «...«وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ* (Оре Юсуфҳои ҳар замон бояд аз бе эътиноии мардум дилсард нашаванд.)
4. Ҳар кас арзиши чизеро надонад, онро арзон аз даст медиҳад. ««بِثَمَنٍ بَخْسٍ Чун корвониён, арзиши Юсуфро намешинохтанд, ўро арзон фурўхтанд.)
5. Ашхоси арзиштанд бил-охира арзишашон ошкор хоҳад шуд, ҳар чанд дар замоне мавриди бе меҳри қарор гиранд. (Агар имрўз Юсуфро ба унвони барда мефурўшанд, рўзгоре ў ҳоким хоҳад шуд)«...«وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ*
6. Таърихи пул, ба ҳазорон сол қабл бар мегардад. ««دَرَاهِمَ
7. Мардони но огоҳ ва ғофил, Юсуфро ба баҳои кам фурўхтанд, вале занони огоҳ ва ошиқ, ўро ба фариштае карим тавсиф намуданд. «إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ-شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ»
Имом Содиқ(а) фармуд: «رُبّ إمرأة أفقه من رجل» Чи басо зане, ки аз мард фаҳимтар бошад.
Ояти 21:
وَكَذَلِكَ أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى
وَلَكِنَّ أَكْثَرَ وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ مَكَّنِّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ
النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ
Ва аз мардуми Миср, ки Юсуфро харид, ба ҳамсараш гуфт:
Мақоми ўро гироми дор (ўро ба дидаи барда нигоҳ макун) умед аст, ки дар оянда моро суд бирасонад ё ўро ба фарзанди бигирем. Ва ин гуна мо ба Юсуф дар он сарзамин ҷойгоҳ ва макнат додем (то иродаи мо таҳаққуқ ёбад) ва то ўро аз таъбири хобҳо биёмўзем ва худованд бар кари хеш тавоност, вале аксари мардум намедонанд.
Нуктаҳо:
* Ҷумлаи «عَسَى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» дар ду маврид дар Қуръон ба кар рафта аст:
Яке дар мавриди ҳазрати Мўсо вақте, ки сандуқи ўро аз об гирифтанд, ҳамсари Фиръавн ба ў гуфт: Ин навзодро накушед, шояд дар оянда ба мо суде расонад.
Ва дигари дар инҷост, ки азизи Миср ба ҳамсараш мегўяд: Эҳтироми ин бардаро бигир, шояд дар оянда ба дарди мо бихўрад. Оре, ба иродаи худовандӣ, муҳаббати навзод ва бардаи ношинос, чунон дар қалби ҳокимони Миср ҷой мегирад, ки заминаҳои ҳукумати ояндаи ононро фароҳам месозад.
Паёмҳо:
1. Бузургвори дар симои Юсуф намоён буд. То онҷо, ки азизи Миср суфориши ўро ба ҳамсараш мекунад. ««أَكْرِمِي مَثْوَاهُ
2. Зан дар хона, нақши меҳвари дорад. ««أَكْرِمِي مَثْوَاهُ*
3. Атрофиён ва ошноёнро ба неки бо мардум даъват кунем. ««أَكْرِمِي مَثْوَاهُ*
4. Дар муомилаҳо оянданигар бошед. ««عَسَى أَن يَنفَعَنَا (умед аст, ки ин навҷавон дар оянда барои мо муфид бошад.)
5. Бо эҳтиром ба мардум, метавон интизори кўмак ва ёрӣ аз онон дошт. «يَنفَعَنَا... «أَكْرِمِي(имрўз ба ў эҳтиром кун, фардо суд медиҳад)
6. Дилҳо ба дасти худованд аст. Меҳри Юсуф, дар дили харидор нишаст. «عَسَى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا»
7. Тасмимҳои муҳимро марҳалаӣ ва пас аз арзёбӣ иттихоз кунем. (Аввал Юсуфро ба унвони кўмаккор (ёрдамчи) дар хона мебарем, ««عَسَى أَن يَنفَعَنَا кам-кам ўро ба унвони фарзанди худ қарор медиҳем) « أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا»*
8. Фарзандхондаги, собиқаи таърихи дорад. « نَتَّخِذَهُ وَلَدًا»
9. Азизи Миср фоқиди фарзанд буд. «نَتَّخِذَهُ وَلَدًا»*
10. Адув шавад, сабаби хайр агар худо хоҳад. (Бародарон ўро дар чоҳ андохтанд ва ў имрўз дар кох мустақар шуд) «لِيُوسُفَ «وَكَذَلِكَ مَكَّنِّا*
11. Зердастонро дасти кам нагиред, чи басо қудратмандон ва ҳокимони оянда бошанд. ««مَكَّنِّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ*
12. Илму дониш, шарти масъулиятпазири аст. «لِنُعَلِّمَهُ... «مَكَّنِّا
13. Поёни талхиҳо, ширини аст. Касе, ки ба номи барда бо қимати арзон фурўхта шуд, имрўз дар ҷой гирифт. «شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ... «مَكَّنِّا لِيُوسُفَ
14. Иродаи ғолиби худованд, Юсуфро аз қаъри чоҳ ба ҷоҳ кашонд. ««مَكَّنِّا لِيُوسُفَ
15. Суннати худованд ғалабаи комили хубиҳо ва зебоиҳо бар зиштиҳост. «غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ»*
16. Ончиро мо ҳодиса мепиндорем, дар ҳақиқат тарроҳии илоҳӣ барои анҷом ёфтани иродаи ўст. «وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ»
17. Чи басо ҳодисаҳои ногувор, ки чеҳраи воқеии он хайр аст. (Юсуф дар зоҳир ба чоҳ афтод, вале дар воқеъ тарҳ чизи дигаре аст) «أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ... «وَكَذَلِكَ مَكَّنِّا لِيُوسُفَ*
18. Мардум, зоҳири ҳодисаҳоро мебинанд, вале аз ҳадафҳо ва барномаҳои илоҳӣ бе хабаранд. «لاَ يَعْلَمُونَ»
Ояти 22:
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
Ва чун (Юсуф) ба рушду қуввати худ расид ба ў ҳукми (нубувват ё ҳикмат) ва илм додем ва мо ин гуна некўкоронро пjдош медиҳем.
Нуктаҳо:
* Калимаи «أَشُدَّهُ» аз «شدّ» ба маънои «гиреҳи мўҳкам», ишора ба истеҳкоми ҷисмӣ ва руҳӣ аст.
Паёмҳо:
1. Илму ҳикмат, зарфияту омодаги мехоҳад. ««بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا
2. Ҳикмат, ғайр аз илм аст. ««آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا* (Илм дониш аст вале ҳикмат, бениш ва басирате аст, ки инсонро ба ҳақ мерасонад. Гоҳе ашхос огоҳӣ ва донишу савод доранд вале боз дар тасмим гириҳо дучори лағзиш шуда ва басирати лозимро надоранд то аз инҳироф наҷот пайдо намоянд. Худованд ба Юсуф ҳам ҳикмат дод ва ҳам илм.)
3. Улуми анбиё иктисоби нест. Худованд мефармояд: Мо ба ў илму ҳикмат додем. ««آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا
4. Вуҷуди илму ҳикмат дар канори якдигар бисёр арзишманд ва корсоз аст. ««حُكْمًا وَعِلْمًا*
5. Далели азлу насбҳоро барои мардум баён кунем. (Чун Юсуф некўкор буд, ба ў илму ҳикмат додем.) «كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ... «آتَيْنَاهُ حُكْمًا*
Оре, бояд эҳсон кунем то лоиқи дарёфти подоши хосси илоҳӣ бошем. ««نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
6. Некўкорн дар ҳамин дунё ниў комёб мешаванд. ««كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
7. Ҳар кас, ки тавони илмӣ ва ҷисмӣ дошта бошад, машмули лутфи илоҳӣ намешавад, балки муҳсин будан низ лозим аст. ««نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
Ояти 23:
وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللّهِ وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الأَبْوَابَ
إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
Ва зане, ки Юсуф дар хона ў буд, аз Юсуф аз тариқи муровида ва мулойимат, таманнои комгири кард ва дарҳоро (барои анҷоми мақсудаш) мўҳкам баст ва гуфт: Барои ту омодаам. Юсуф гуфт: Паноҳ ба худо, ки ў парвардигори ман аст ва мақоми маро гиромӣ дошта, қатъан ситамгарон растгор намешаванд.
Нуктаҳо:
* Дар тафсир «إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ مَعَاذَ اللّهِ» ду эҳтимол додаанд:
а) Худованд, павардигори ман аст, ки мақоми маро гиромӣ дошта ва ман ба ў паноҳ мебарам.
б) Азизи Миср молики ман аст ва ман сари суфраи ў ҳастам ва дар бораи ман ба ту гуфт: ««أَكْرِمِي مَثْوَاهُ ва ман ба ў хиёнат намекунам.
Ҳар ду эҳтимол тарафдороне дорад, ки бар асоси шавоҳиде ба он истинод меҷўянд. Вале ба назари мо, эҳтимоли аввал беҳтар аст. Зеро Юсуф ба хотири тақвои илоҳӣ муртакиби гуноҳ нашуд, на ба хотири ин, ки бигўяд: Чун ман дар хонаи азизи Миср ҳастам ва ў ҳаққе бар ман дорад, ман ба ҳамсараш тааруз ва сўъи қасд намекунам!. Чун арзиши ин кор камтар аз риояти тақво аст.
Албатта дар чанд ҷои ин сура, калимаи ««ربّك, ки ишра ба «азизи Миср» аст, ба чашм мехўрад, вале калмаи ««رَبِّي ҳар куҷо дар ин сура истеъмол шуда, мурод худованд аст.
Аз тарафе дур аз шаъни Юсуф аст, ки худоро чунон таҳқир кунад, ки ба азизи Миср ««رَبِّي бигўяд.
Паёмҳо:
1. Гуноҳони бузург, бо нармиш ва муровада шурўъ мешавад. «رَاوَدَتْهُ»
2. Пок будани мард кофи нест, зеро гоҳе занҳо музоҳими мардон ҳастанд. ««وَرَاوَدَتْهُ
3. Қудрати шаҳват ба андозае аст, ки ҳамсари падшоҳро низ асири бардаи худ мекунад. «وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي»
4. Саъй кунем номи хилофкорро набарем ва бо ишора аз ў ёд кунем. «Қуръон номе аз ҳамсари азизро, ки ошиқи Юсуф шуда, набурда аст ва ба ҷои номи ў, мефармояд: ««الَّتِي
5. Писарони ҷавонро дар хонаҳое, ки занони номаҳрам ҳастанд, танҳо нагузоред. Зеро эҳтимол дорад боби муровада боз шавад. ««وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا
6. Одатан ишқ дар асари муровада ва ба тадриҷ пайдо мешавад. Вуҷуди доимии Юсуф дар хона кам-кам сабаби ишқ шуд.« «فِي بَيْتِهَا
7. Масоили марбут ба мафосиди ахлоқиро сарбаста ва муаддабона матраҳ кунед. ««وَرَاوَدَتْهُ*
8. Ҳузури марду зани номаҳрам дар як муҳити дар баста, заминаро барои гуноҳ фароҳам мекунад. «وَغَلَّقَتِ الأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ»
9. Зиштии зино, дар тўли таърих мариди пазириш буда аст ва ба ҳамин далел, Зулайхо ҳамаи дарҳоро бо дасти худ мўҳкам баст.«غَلَّقَتِ الأَبْوَابَ»
10. Ҳамаи дарҳо баста, аммо дари паноҳандагии худо боз аст. «مَعَاذَ اللّهِ... غَلَّقَتِ الأَبْوَابَ»
11. Мавқеиятҳои имтиҳони илоҳӣ мутафовит аст; гоҳ дар чоҳ ва гоҳ дар кох. «قَالَ مَعَاذَ اللّهِ... «وَرَاوَدَتْهُ*
12. Тақво ва иродаи инсон, метавонад бар заминаҳои инҳирофу хато ғолибшавад. ««مَعَاذَ اللّهِ
13. Таваҷҷўҳ ба худо, омили боздоранда аз гуноҳу лағзиш аст. ««مَعَاذَ اللّهِ
14. Агар раис ё бузурги мо дастури гуноҳ дод, набояд аз ў итоат кунем. ««هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللّهِ (ба хотири итоат аз мардум, набояд нофрмонии худо намуд. ««لا طاعة لمخلوقِ في معصية الخالق )
15. Ба ҳангоми хатари гуноҳ бояд ба худо паноҳ бурд. ««قَالَ مَعَاذَ اللّهِ*
16. Дар кохи ҳукуматӣ низ метавон пак, афиф, содиқ ва амин буд. ««قَالَ مَعَاذَ اللّهِ*
17. Хатари ғаризаи ҷинсӣ ба қадре аст, ки барои наҷот аз он бояд худо ба фарёд бирасад. ««مَعَاذَ اللّهِ*
18. Инсони ҳаво параст аз расвоии зоҳирӣ ҳарос дорад, (Зулайхо дарҳоро мўҳкам баст) вале инсони худо параст фақат аз худо метарсад. ««مَعَاذَ اللّهِ*
19. Беҳтарин навъи тақво он аст, ки ба хоири лутфу муҳабба ва ҳаққи худовандӣ гуноҳ накунем, на аз тарси расвоӣ дар дунё ё оташ дар охират. ««مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ
20. Ёд кардани алтофи илоҳӣ, аз омилҳои тарки гуноҳ аст. ««مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ*
21. Ёди оқибати гуноҳ, монеъ аз иртикоби он аст. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
22. Ташвиқ ба зино ё замина сози барои гуноҳ кардан ҷавонони пак, ки дар инҷо кори Зулайхо буд, зулм ба худ, ҳамсар, ҷомеа ва афрод аст. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
23. Гоҳе як лаҳза гуноҳ, метавонад инсонро аз растгории абади дур кунад. ««لاَ يُفْلِحُ
24. Иртикоби гуноҳ, носиаоси ва куфрони неъматҳо аст. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ
25. Дар ғар коре, бояд оқибатандеши кард. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ*
26. Юсуф(а) дар буҳбуҳаи даргири бо Зулайхо ба фикри фалоҳ буд. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ*
27. Инсоне, ки мақом ва манзалати худро медонад худро ба баҳои кам ва зудгузар намефурўшад. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ*
28. Агар аз даре зулм варид шавад, фалоҳ аз дари дигар берун меравад. ««لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ*
Ояти 24:
لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ
إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ
Ва ҳамоно (ҳамсари азизи Миср) қасди ў (Юсуф)ро карду ў низ агар бурҳони парвардигорашро намедид (бар асоси ғариза) қасди ўро мекард. Ин гуна (мо ўро бо бурҳон кўмак кардем) то бади ва фаҳшоро аз ў дур кунем, чаро, ки ў аз бандагони баргузидаи мо аст.
Нуктаҳо:
* Имом Содиқ(а) фармуданд: «بُرْهَانَ رَبِّ» ҳамон нури илм, яқин ва ҳикмат буд, ки худованд дар оятҳои қабл фармуд: ««آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا. Ва ончи дар баъзе ривоятҳо омада, ки аз бурҳон, мушоҳидаи қиёфаи падар ё Ҷабраил аст, санади мўҳкаме надорад.
* Дар Қуръон борҳо аз ҳиммат ва тасмими душманони худо барои тавтиа нисбат ба авлиёи худо, суъан ба миён омада, ки худованд нақшаҳои ононро нақши бар об намуда аст. Масалан дар баргашт аз ҷанги табук мунофиқон хостанд бо рам додани шутури паёмбар, ҳазратро ба шаҳодат бирасонанд валенашуд: «وَهَمُّواْ بِمَا لَمْ يَنَالُواْ» . Ё тасмим бар мунҳариф кардани паёмбар гирифтан; «لَهَمَّت طَّآئِفَةٌ مُّنْهُمْ أَن يُضِلُّوكَ» . Ва ё тасмим бар таҷовуз гирифтанд; «عَنكُمْ «إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُواْ إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ
* Юсуф, маъсум ва пакдоман буд; ба далели гуфтори худаш ва гуфтори ҳамаи касоне, ки ба наҳве бо Юсуф робита доштаанд ва мо намунаҳое аз онро баён мекунем:
1. Худованд фармуд: «إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ (Мо Юсуфро бо бурҳон кўмак кардем) то бади ва фаҳшоро аз ў дур кунем, зеро ў аз бандагони баргузидаи мост.
2. Юсуф мегуфт: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ « Парвардигоро! Зиндон барои ман аз гуноҳе, ки маро ба он даъват мекунанд беҳтар аст. Дар ҷои дигар гуфт: «إنيّ لم أخنه بالغيب » Ман ба соҳибхонаам дар ғиёби ў хиёнат накардам.
3. Зулайхо гуфт: « وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ فَاسَتَعْصَمَ » Ба таҳқиқ ман бо Юсуф муровада кардам ва ў маъсум буд.
4. Азизи Миср гуфт: « يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ » Эй Юсуф ту ин моҷароро маскут бигзор ва ба Зулайхо гуфт: Аз гуноҳонат истиғфор кун.
5. Шоҳиде, ки гувоҳи доду гуфт: Агар пероҳан аз ақиб пара шуда [бошад] маълум мешавад, ки Юсуф пакдоман аст. «...«إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ
6. Занони Миср, ки гуфтанд: «ما علمنا عليه من سو ء» Мо ҳич гуноҳ ва бадӣ бар бораи ў суроғ надорем.
7. Иблис, ки ваъдаи фиреб ҳамаро дод, гуфт: «إلاّ عبادك منهم المخلصين» Ман ҳарифи баргузидагон намешавам ва ин оят Юсуфро мухлас номида аст.
Паёмҳо:
1. Агар имдоди илоҳӣ набошад, паи ҳар кас мелағзад. ««هَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ*
2. Дар ғар саҳнае, имкони дидан ва дарёфти ҷилвае, ки сабаби наҷоти инсон бошад, вуҷуд дорад. ««هَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ*
3. Анбиё дар ғаризаҳо монанди соири инсонҳо ҳастанд, вале ба далели имон ба ҳузури худо, гуноҳ намекунанд. ««هَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ
4. Ғафлат аз ёди илоҳӣ, заминаи иртикоби гуноҳ ва таваҷҷўҳ ба он, омили маҳфуз мондан дар гуноҳ аст. ««هَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ*
5. Мухлас шудан мўҷиби маҳфуз мондани шахс аз гуноҳ мегардад. «إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ... «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ*
6. Худованд, бандагони мухласро ҳифз мекунад. «إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ... «لِنَصْرِفَ عَنْهُ
7. Бади ва фаҳшо бо мухлас будан якҷо ҷамъ намешавад. « الْمُخْلَصِينَ... «لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ*
8. Мухлас шудан махсуси Юсуф(а) нест, метавон бо паймудани роҳи он ҳазрат ба мақоми мухласин наздик шуд. ««إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ* («مِنْ عِبَادِنَا» яъне Юсуф танҳо нест балки метавон мисли ў шуд.)
Ояти 25:
قَالَتْ مَا جَزَاءُ لَدَى الْبَابِ وَاسُتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا
عَذَابٌ أَلِيمٌ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا إِلاَّ أَن يُسْجَنَ أَوْ
Ва ҳар ду ба сўи дар сибқат гирифтанд в он зан пероҳани ўро аз пушт дарид. Ногаҳон шавҳарашро назди дар ёфтанд. Зан (барои интиқом аз Юсуф ё табриаи худ бо чеҳраи ҳақ ба ҷонибӣ) гуфт: Кайфари касе, ки ба ҳамсарат қасди бад дошт ҷуз зиндон ва ё шиканҷаи дарднок чист?
Нунтаҳо:
* «Истибоқ» ба маънои сибқат ва пешгирифтани ду ё чанд нафар аз якдигар аст, Юсуф барои фарор аз гуноҳ ба сўи дар фарор кард ва Зулайхо низ ба дунболи ў медавид. Гўё ба сўи дар мусобиқа гузоридаанд. «Қудда» ба маънои пара шудани порча аз тарафи тўл аст. «Илфо» ба ёфтани ногаҳонии чизе гуфта мешавад.
Паёмҳо:
1. Паноҳ бурдан ба худо ва гуфтани «маозаллоҳ» ба танҳоӣ кифоят намекунад, бояд аз гуноҳ фарор кард. «اسُتَبَقَا»
2. Гоҳе зоҳири амал яке аст, вале ҳадафҳо мухталиф аст. (Яке медавад то ба гуноҳ олуда нашавад, дигари медавад то олуда бикунад) «اسُتَبَقَا»
3. Баҳона баста будани дар барои таслим шудан дар баробари гуноҳ кофи нест, бояд ба сўи дарҳои баста ҳаракат кард шояд боз шавад. ««اسُتَبَقَا الْبَابَ
4. Аз саҳнаи ҷурм сареъ нагузарем, муҷрим одатан аз худ ҷои па боқи мегузорад. «قَدَّتْ قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ»*
5. Гоҳ боисти (бояд) сар зада ба манзилҳо ва маҳалли кор саркаши кард. «َأَلْفَيَا»*
6. Гоҳе шоки (шикояткунанда), худ муҷрим аст. Дар инҷо Зулайхо, ки худ муҷрим буд, аз Юсуф шикоят кард. «...قَالَتْ مَا جَزَاءُ»
7. Гунаҳкор барои табриаи худ, аз отифаҳо ва эҳсосоти бастагони худ истимдод мекунад. Зулайхо ба шавҳараш гуфт: Ў ба номуси ту сўи қасд дошта аст. ««بِأَهْلِكَ
8. Соҳибони қудрат агар муқассир бошанд одатан дигаронро муттаҳам мекунанд. ««أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا*
9. Чи басо сухани ҳаққе, ки аз он, ҳадафи ботиле дунбол шавад. ««أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا إِلاَّ أَن يُسْجَنَ*
10. Зиндон ва зиндони намудани муҷримон, собиқаи таърихи дорад. « أَن يُسْجَنَ»
11. Эъломи кайфар, нишонаи қудрати ҳамсари азиз буд. ««أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
12. Зулайхо ошиқ набуд, балки ҳавасбоз буд; чаро, ки ошиқ ҳозир аст ҷонашро фадои маъшуқ кунад на ин, ки ўро муттаҳам ва ба зиндон афканад. ««أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ*
13. Ишқи ҳавасолуд, гоҳе ошиқро қотил мекунад. ««أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
14. Зулайхо дорои нуфуз дар дастгоҳи ҳукуматӣ ва хат диҳанда буда аст. Ва бинобарин, дар инҷо пешниҳоди зиндо ва шиканҷа шудани Юсуфро матраҳ кард. «إِلاَّ أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»*
Ояти 26:
قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَتْ قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَن نَّفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا إِن كَانَ
وَهُوَ مِنَ الكَاذِبِينَ
(Юсуф) гуфт: Ў хост, ки аз ман (бар хилофи майлам) ком гирад ва шоҳиде аз хонаводаи зан, шаҳодат дод, ки агар пероҳани Юсуф аз пеш пора шуда, пас зан рост мегўяд ва ў аз дурўғгўён аст. (Зеро дар ин сурат ў ва ҳамсари азиз, аз рў ба рў даргир мешуданд ва пероҳан аз пеш чок мехўрд.)
Ояти 27:
وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِن الصَّادِقِينَ
Ва агар пероҳани ў (Юсуф) аз пушт пора шуда, пас зан дурўғ гуфта ва ў аз ростгўён аст.
Нуктаҳо:
* Дар бархе ривоятҳо, шоҳидро кўдаке муаррифи кардаанд, ки мисли Исо(а) дар гаҳвора ба сухан омад, вале чун санади мўҳкаме надорад, наметавон ба он эътино кард. Аммо беҳтар аст шоҳадро яке аз мушовирони азиз бидонем, ки фомили(хешованд) ҳамсар ва дорои ҳуш ва заковат буд ва ҳамонанди азизи Миср, шоҳиди ин иттифоқ гардид.
* Юсуф, ибтидо ба сухан [рў] накард ва шояд агар ҳамсари азиз ҳарфе ва тўҳмате намезад, Юсуф ҳозир намешуд обрўи ўро бирезад ва бигўяд : ««هِيَ رَاوَدَتْنِي
* Ҳар кас пактар аст, бштар дар маърази тўҳмат аст. Дар миёни занон, пакдоматар аз Марям набуд, аммо ўро муттаҳам ба нопоки карданд, дари миёни мардон низ касе ба пакии Юсуф ёфт намешуд, ба ў ҳам нисбати норавои зино доданд. Аммо худованд дар ҳар ду маврид ба беҳтарин ваҷҳ, покии ононро собит намуд.
* Дар достони Юсуф, пероҳани ў нақшофрин аст:
Дар инҷо; порагии пероҳан аз пушт, далели бе гуноҳии ў ва кашфи ҷурми ҳамсари азиз гардид ва дар ҷои дигар; пора нашудани пероҳан мўҷиби кашфи ҷурми бародарони ў гардид. Зеро баъд аз андохтани Юсуф ба чоҳ, вақте бародарон пероҳани ўро оғишта ба хун карда ва ба падар нишон доданду гуфтанд: Юсуфро гург хўрда аст, падар пурсид: пас чаро пероҳани ў пора нашуда аст?! Дар поёни достон низ, пероҳани Юсуф, василаи бено шудани чашми падар гардид.
Паёмҳо:
1. Муттаҳам бояд аз худ дифоъ ва муҷрими аслиро муаррифи кунад. Ҳазрати Юсуф(а) дар баробари ҷумлаи «مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا «مَا جَزَاءُ ба гуфтани ««هِيَ رَاوَدَتْنِي, посухи муносибе ба Зулайхо доду гуфт, ў қасди гуноҳ кард.*
2. Касе, ки дар мақоми қазоват аст бояд шикояти шоки ва дифоъи муттаҳамро бишнавад ва мадорикро барраси кунад ва сипас назар диҳад. (дар ин моҷаро ҳамсари гуфт, ки Юсуф сўи қасд дошта, ««أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا Юсуф тўҳматро рад карду гуфт: ««هِيَ رَاوَدَتْنِي зан муқассир будааст. Шоҳид низ аломати сидқу кизбро аз роҳи пора шудани пероҳани ҷилав ё пушти сар матраҳ кард)*
3. Дифоъ аз бе гуноҳ, ваҷиб аст ва сукут, ҳама ҷо зебо нест. «شَهِدَ شَاهِدٌ»
4. Кўмак ба равшан шудани ҳақиқат, кори писандида аст. «شَهِدَ شَاهِدٌ»*
5. Дар қазоват касе, ки мустанад (бо далел) ҳарф бизанад ва бо қароин (нишонаҳо) онро таъйид кунад дар ҳукми шоҳид аст. «شَهِدَ شَاهِدٌ»*
6. Худованд аз роҳе, ки ҳич интизораш намеравад, афродро ҳимоят мекунад. ««شَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا
7. Онҷо, ки худо бихоҳад, бастагони муҷрим алайҳи ў шаҳодат медиҳанд. ««شَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا
8. Дар шаҳодат ва довари, мкрооти ҳасаб, насаб, мавқеият ва хешовандии муттаҳам ҷоиз нест. ««شَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا
9. Шаҳдати хешон алайҳи якдигар, сабаби итминони бештар мешавад. ««شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا*
10. Дар қазоват, беш аз таваҷҷўҳ ба гуфтаҳои шоки ва муттаҳас, ба баррасии мадорик ва аснод(санадҳо) таваҷҷўҳ шавад. «...إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ ...شَهِدَ شَاهِدٌ...قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي...«قَالَتْ مَا جَزَاءُ*
11. Қазоват ва ташхиси ҷурм, коршинос ниёз дорад. «...إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ ...«شَهِدَ شَاهِدٌ*
12. Дар ҷурмшиноси аз қароин ва осори зарифи ба ҷой монда, муҷрим шинохта ва масоил кашф мешавад. «...«إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ
13. Ба кор гирии равишҳои ҷурмшиноси барои ташхиси ҷурм ва муҷрим, лозим аст. «...«إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ
Ояти 28:
كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ إِنَّ
Пас ҳамин, ки (азизи Миср) перҳанро дид, ки аз пушт пора шуда аст. (Ҳақиқатро дарёфт ва) гуфт: Бе шак ин аз ҳилаи шумо занон аст. Албатта ҳилаи шумо азим аст.
Нуктаҳо:
* Бо ин, ки Қуръон, кайди(макр) Шайтонро заиф медонад: «إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا» вале дар ин оят, кайди занон бузург шумурда шуда аст. Ба гуфтаи тафсири Софӣ, ин ба хотири он аст, ки васвасаи Шайтон лазаӣ, пинҳонӣ ва сориқона аст, вале васвасаи зан, бо лутф, суҳаббат, ҳузурӣ ва доими аст.
* Гоҳе худоанд корҳои бузургро бо василаҳои кўчак анҷом медиҳад. Масалан сарнагунии Абраҳаро бо паррандагони абобил, ҳифзи ҷони паёмбари исломро бо тори анкабут, омўзиши дафни майитро бо кулоғ(зоғ), исботи покии Марям(с)ро бо сухан гуфтани навзод, покии Юсуфро бо пора шудани пероҳан, имон овардани як кишварро бо сафари Ҳуд-ҳуд ва кашфи асҳоби каҳфро бо намунаи пул, таҳаққуқ бахшидааст.
Паёмҳо:
1. Қазоват бар асоси адилла(далелҳо) ва ба дур аз ҳуббу буғзҳо, муқтазои адолат аст. «إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ...«فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَه*
2. Истидлоли мантиқӣ, ҳар инсони мунсиферо мутиъ ва пайрав мекунад. (Азизи Миср, мутиъи сухани шоҳид шуд) «قَالَ إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ...«شَهِدَ شَاهِدٌ*
3. Осор ва мадорики саҳнаи ҷурм бояд ба диққат мушоҳида ва барраси шавад. «قُدَّ مِن دُبُرٍ»*
4. Вақте ба натиҷаи қатъи расидем, дар эълони ҳукм тардид накунем. «قَالَ...«فَلَمَّا رَأَى*
5. Азизи Миср дорои адолати нисби ва инсоф дар бархўрд бо мавзўот будааст. (Чун бидуни таҳқиқ касеро муттаҳам накард ва пас аз он низ ҳақро ба Юсуф дод) «إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ...«فَلَمَّا رَأَى*
6. Ҳаққу ҳақиқат, ҳамеша пушти парда намемонад ва муҷрим рўзе расво мешавад. «إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ»
7. Сухани ҳақро гар чи талх ва бар зарар бошад бипазирем. (Азиз пазируфт, ки муқассир ҳамсари ўст) «إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ»*
8. Аз макри занони нопок битарсед, ки ҳилаи онон хатарнок аст. «إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ»
9. Макру ҳила ҳар қадр ҳам бузург бошад, қобили кашф ва ифшост. «قَالَ إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ...«فَلَمَّا رَأَى
Ояти 29:
الْخَاطِئِينَ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ إِنَّكِ كُنتِ مِنَ
(Азизи Миср гуфт:) Юсуф аз ин масхала сарфи назар кун ва (онро бозгў накун ва ба ҳамсараш низ хитоб карду гуфт: ва) ту барои гуноҳонат истиғфор кун, чун аз хатокорон ҳастӣ.
Паёмҳо:
1. Азизи Миср мехост масъла махфи бимонад, вале мардуми дунё дар тамоми қарнҳо аз моҷаро бо хабар шуданд, то покии Юсуф собит шавад. ««يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا
2. Азизи Миср ба хотири ҷойгоҳаш аз Юсуф хост то аз ҷараён сарфи назар кунад. ««أَعْرِضْ عَنْ هَذَا*
3. Азизи Миср низ ҳамчун кохнишинон, нисбат ба масъалаи номус ва ғайрат тасоҳул кард ва ба истиғфор иктифо кард ва аз тавбехи ҳамсар ба сурати ҷидди худдори намуд! ««وَاسْتَغْفِرِي
4. Раҳбарони ғайри илоҳӣ, қудрати бархўрди қотеона ва одилона нисбат ба бастагони мутахаллифи худашонро надоранд. ««وَاسْتَغْفِرِي
5. Талоши зан барои бар қарории робита бо ғайри ҳамсари худ, амре нораво ва номашрўъ аст. ««وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ
6. Робитаҳои лиҷом гусехтаи ҷинси ва ҳавасрони, дар байни бединон низ коре нописанд шумурда мешавад. ««وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ*
Ояти 30:
نَّفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن
إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ
Заноне, ки дар шаҳр (забон ба маломат кушоданд ва) гуфтанд: Ҳамсари Азиз бо ғуломаш муровада дошта ва аз ў ком хостааст. Ҳамано як ғулом ўро шефтаи худ карда аст. Ба рости мо ўро дар гумроҳии ошкор мебинем.
Нуктаҳо:
* «Шиғоф» ба печидагии болои қалб ё пўстаи нозуки рўи қалб, ки ҳамчун ғилоф онро дар бар мегирад, гуфта шудааст. Ҷумлаи ««شَغَفَهَا حُبًّا яъне алоқаи Юсуф ба қалби Зулойхо гиреҳ хўрда ва ишқ, шадид шудааст.
* Ду гурўҳ дар бораи Юсуф гуфтанд: Алоқаи беш аз ҳадди ў нишонаи гумроҳи аст: Яке бародаронаш, ки ба ҷиҳати муҳаббати падар ба Юсуф, падарро гумроҳ хонда ва гуфтанд: «إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ» ва дигари занони Миср, ки ба ҷиҳати алоқаи шадиди Зулайхо ба Юсуф, Зулайхоро гумроҳ хонда ва гуфтанд: ««إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ.
* Ҳар кас Юсуфро барои худ мехост; Яхқуб ўро фарзанди худ медонад; «يَا بُنَيَّ» корвон ўро сармояи худ медоанд; «وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» азизи Миср ўро фарзанд хонда медоанд; «نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» Зулайхо ўро маъшуқи худ медоанд; «شَغَفَهَا حُبًّا» зиндониён ўро таъбиркунандаи хоби худ медонанд; «وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» азизи Миср ўро фарзанд хонда медоанд; «نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» Зулайхо ўро маъшуқи худ медоанд; «شَغَفَهَا حُبًّا» зиндониён ўро таъбиркунандаи хоби худ медонанд; «نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ» вале худованд ўро бар гузида ва расули худ медонад; «يَجْتَبِيكَ رَبُّك» ва ончи барои Юсуф монд, ҳамин мақоми рисолат буд. «وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ»
Паёмҳо:
1. Ахбори марбут ба хонаводаи масъулон, зуд шойеъ мегардод, пас бояд муроқиби рафторҳои худ бошанд. «امْرَأَةُ الْعَزِيزِ...«قَالَ نِسْوَةٌ
2. Бастани дарҳо барои анҷоми гунҳо низ монеъи расвоӣ намешавад. «امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ...قَالَ نِسْوَةٌ...«غَلَّقَتِ الأَبْوَابَ
3. Хатоҳои афроди хонавода ба мард ва сарпарасти хонавода мунтасаб (нисбат дода) мешавад. ««امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا*
Ояти 31:
وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ وَآتَتْ كُلَّ فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً
وَقُلْنَ حَاشَ لِلّهِ مَا هَذَا بَشَرًا وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ
إِنْ هَذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ
Пас чун (ҳамсари азиз) найранги (ва бад гўии) занони (Миср)ро шунид, (касеро барои даъват) ба суроғи онҳо фиристод ва барои онон (маҳфил ва) такягоҳе омода кард ва ба ҳар як корд дод (то мева майл кунанд) ва ба Юсуф гуфт: бар занон ворид шав. Ҳмин, ки занон ўро диданд бузургаш ёфтанд ва дастҳои худро (ба ҷои мева) амиқан буриданду гуфтанд: Муназзаҳ аст худованд, ин башар нест, ин нест ҷуз фариштае бузургвор.
Нуктаҳо:
* Калимаи ««قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ро ду гуна метавон маъно кард: Яке он, ки ба ҷои мева дасти худро буриданд ва дигар он, ки аз мева хўрдан даст кашиданд.
* Калимаи «Ҳошо» ба маънои дар ҳошия ва канор будан аст. Расм буда, ки ҳар гоҳ мехостанд шахсеро аз айбе муназзаҳ бидонанд, аввал худоро танзеҳ мекарданд сипас он шахсро.
* Ҳамсари азизи Миср зани сиёсатмадор буд ва бо меҳмони додан тавонист мушти рақибонро боз кунад ва ононро ғофилгир намояд.
Паёмҳо:
1. Гоҳе ҳадаф аз бозгў кардани масоили дигарон, дилсўзи нест, балеи ҳасодат ва тавтиа ва нақша алайҳи онон аст. «بِمَكْرِهِنَّ»
2. Шояд занони Миср бо интишори хабари ишқи Зулайхо ба Юсуф(а) мехостанд ба ин васила Юсуфро мушоҳида кунанд. «بِمَكْرِهِنَّ»*
3. Гоҳе бояд пасухи мукаррарро бо мукаррар дод. (Занон бо бозгў кардани рози ҳамсари азизи Миср, нақша кашиданд ва ў бо як меҳмони, нақшаи ононро посух дод.) «أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ»
4. Зулайхо барои кантроли ҷавсози алайҳи худ, ба тавҷеҳи афроди умдае, ки дар ҷавсози ва интишори ахбор дахил буданд пардохт. (Равшан аст, ки даъват шудагон ҳамаи занони мантақа набуданд) ««فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ*
5. Муҷрим, гоҳ барои танзияи худ, барои дигарон низ заминасозии ҷурм мекунад то онро оддӣ ҷилва диҳад. ««فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ*
6. Сервиси ҷудогона барои ҳар меҳмон кори писандида ва арзишманд аст. ««آتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا*
7. Итоат аз мавло ва соҳиб то вақте маъсият набошад лозим аст. «وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ»*
8. Шунидан кай бувад монанди дидан. «فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ»*
9. Инсон ба таври фитри дар баробари бузурги ва бузургвори, тавозўъ мекунад. «أَكْبَرْنَهُ»
10. Зулайхо хост ба занони Миср тафҳим кунад, ки шумо як лаҳза Юсуфро дидед, тоқат аз каф додед; Ў шабонарўз дар хонаи ман аст?! ««فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ*
11. Зуд интиқод накунед, шояд шумо ҳам агар ба ҷои ў будед мисли ў мешудед. ««قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ (интиқод кунандагон вақте Юсуфро диданд, ҳама мисли зани азизи Миср гирифтор шуданд.)
12. Инсон то вақте дар маърази имтиҳон қарор нагирита [бошад] иддио дорад; аммо гоҳе, ки мавриди озмоиш қарор мегирад, нохудогоҳ моҳияти худро нишон медиҳад. ««فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ*
13. Ишқ, ки омад, инсон буридани дасти худашро намефаҳмад. ««قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ (Агар шунидаед, ки ҳазрати Алӣ(а) ба ҳангоми намоз, аз паяш тирро кашиданд ва мутаваҷҷеҳ нашуд, тааҷҷуб накунед. Зеро агар ишқи сатҳии дуняви то буридани даст пеш равад, ишқи маънави ва амиқ ба ҷамоли воқеи, чи хоҳад кард!.)
14. Юсуф дар зебоӣ бе назир ва дар айни ҳол дар иффат улгу барои ҳамагон аст. «قُلْنَ حَاشَ لِلّهِ...«فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ*
15. Ҷамоли Юсуф(а) мўҷиби гирифтории ў шуд, вале илму тақвояш мўҷиби наҷоти ў гардид. (Оре, ҷамоли маънавӣ муҳимтар аз ҷамоли зоҳири аст.)*
16. Мардуми Миср дар он замон, ба худованду фариштагон имон доштанд. «مَلَكٌ كَرِيمٌ...«حَاشَ لِلّهِ*
Ояти 32:
نَّفْسِهِ فَاسَتَعْصَمَ وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن
لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ
Ҳамсари азизи Миср ба заноне, ки дасти худро бурида буданд,) гуфт: ин ҳамон касе аст, ки маро дар бораи ў маломат мекардед. Ва албатта ман аз ў ком хостам, вале ў покӣ варзид. Ва агар он чиро ў дастур медиҳам анҷом надиҳад, ҳатман зиндонӣ хоҳад шуд ва аз хор шудагон хоҳад буд.
Нуктаҳо:
* Шароити иҷтимоӣ ва равонӣ, дар навъи аксул-амали афрод таъсир дорад. Ҳамсари азиз он гоҳ, ки аз ифшои кори зишти худ метарсид, дарҳоро мебандад, ««غَلَّقَتِ الأَبْوَابَ, аммо ҳангоме, ки занони Мисрро ҳамроҳ ва ҳамдостони худ мебинад, аланан мегўяд: «أنا راودته» ман ўро фаро хондам, дар ҷомеа низ вақте ҳассосият ба зиштии гуноҳ аз байн биравад, гуноҳ осон мешавад. Шояд барои ҷилавгири аз ҳамин амр аст, ки дар дуои Кумайл мехонем: «اللّهمّ اغفرلی الذّنوب الّتی تهتک العِصَم» худовандо! Гуноҳоне, ки пардаи ҳаёро пора мекунад бароям биёмўрз. Зеро гуноҳ дар ибтидо анҷомаш барои инсон сангин аст, аммо ҳамин, ки пардаи ҳаё бар афтод осон мешавад.
Паёмҳо:
1. Дигаронро маломат накунем, ки худ гирифтор мешавем. ««فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ
2. Ишқи гуноҳ олуд, сабаби расвоӣ мешавад. ««لَقَدْ رَاوَدتُّهُ
3. Дурўғгў расво мешавад. Касе, ки дирўз гуфт: Юсуф қасди сўъ дошта [аст]; «أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا» имрўз мегўяд: ««لَقَدْ رَاوَدتُّهُ ман қасди ком гирифтан аз ўро доштам.
4. Иффату покӣ, нопоконро расво мекунад. «وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ»*
5. Гоҳе душман ҳам ба покии шахси муқобил, гувоҳи медиҳад. «فَاسَتَعْصَمَ» (виҷдони муҷрим низ гоҳе бедор мешавад.)
6. Покӣ, лозимаи нубувват аст. «...فَاسَتَعْصَمَ...وكَذَلِك َيجتَبِيك»
7. Чи поконе, ки ба хотири худ комгон ба зиндон мераванд. «لَيُسْجَنَنَّ...فَاسَتَعْصَمَ»
8. Гунаҳкорон(ошиқон) ба дунболи ҳадафи худ ҳастанд ва за ҳар василае истифода мекунанд. ««وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ*
9. Қудрат агар бо имону тақво ҳамроҳ набошад барои ҳавои нафс мавриди истифода қарор мегирад. ««مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ*
10. Зулайхо дар ҳукумати Миср, дорои нуфузи вижа(хос) буд. ««لَيُسْجَنَنَّ*
11. Сўи истифода аз қудрат, ҳарбаи тоғутиён аст. ««لَيُسْجَنَنَّ
12. Таҳдид ба ҳабсу таҳқир, ҳарба ва шеваи тоғутиён аст. «الصَّاغِرِينَ...«لَيُسْجَنَنَّ
13. Ҳавои нафс ба қадре нерўманд аст, ки ҳатто ба расвоӣ низ ба роҳи худ идома медиҳад. «...وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ...«رَاوَدتُّهُ*
14. Ошиқи шикаст хўрда душман мешавад. «لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ...«قَالَتْ
15. Рўҳияи кохнишини, ғайратро мемиронад. (бо он, ки азизи Миср хиёнати ҳамсари худро фаҳмид ва аз ў хост, ки тавба кунад, вале боз ҳам миёни ў ва Юсуф фосила наяндохт.)
16. Ҳавопарастон ва тоғутиён, тақво ва каффи (нигаҳ доштани) нафсро василаи хориву зиллат медонанд. ««مِّنَ الصَّاغِرِينَ*
Ояти 33:
تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ
وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ
(Юсуф) гуфт: Парвардигоро! Зиндон барои ман аз ончи маро ба сўи он мехонанд маҳбубтар аст. Ва агар ҳилаи онҳоро аз ман боз нагардони, ба сўи онҳо тамоюл мекунам ва аз ҷоҳилон мегардам.
Нуктаҳо:
* Юсуф саропо ҷавонмард буд; як бор фадои ҳасодати бародарон шуд ва хусумат накард. Бори дигар ҳадафи ишқи Зулайхо шуд, вале гуноҳ накард. Бори севвўм ба ҳангоми қудрат, аз бароадрон интиқом нагирифт. Бори чаҳорўм ҳамин, ки кишварро дар хатар дид ба ҷои баргашт ба ватан, тақозои тадбири умур ва наҷоти кишварро дод.
* Барои ҳар кас маҳбубе аст; барои Бсуф покдомани аз зиндон маҳбубтар аст, барои гурўҳе дунё маҳбубтар; ««الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا аммо барои мўъмин, худованд маҳбубтар аст. ««وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلّهِ
Паёмҳо:
1. Таваҷҷўҳ ба рубубияти худо, аз одоби дуост. ««رَبِّ
2. Авлиёи худо, фишори зиндагии шарофтмандонаро, аз рафоҳ дар гуноҳ беҳтар медонанд. ««رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ
3. Ҳар озод будане арзиш нест ва ҳар зиндон будане айб нест. ««رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ
4. Инсон бо истимдод аз худованд дар ҳар шароите аз гуноҳ фосила бигирад. ««رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ (ҳиҷрат аз муҳити гуноҳ лозим аст.)
5. Ранҷу сахти наметавонад муҷаввизи иртикоби гунаҳ бошад. «...«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ
6. Дуову ниёйиш ва истимдод аз худованд, яке аз роҳҳои маҳфуз мондан аз гуноҳу инҳирофоти ҷинсӣ аст. «...«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ
7. Шахсияти инсон ба руҳи ў бастаги дорад, на ҷисми ў. Агар руҳи озод бошад, зиндон биҳишт аст ва агар руҳ дар фишор бошад, кох ҳам зиндон мешавад. ««السِّجْنُ أَحَبُّ
8. Ҷудо созии муҳит ба хотири маҳфуз мондан аз гуноҳ, коре шоиста аст. (Юсуф хоҳони ҷудо шудан буд, ҳатто агар ба қимати зиндон рафтан бошад.)*
9. Ризояти худованд бар ризояти мардум ва ҷамъ тарҷеҳ дорад. ««رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ*
10. Ҳеч кас бидуни лутфи худованд, маҳфуз намемонад. «...«وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي дар шароити танҳо роҳи наҷот, такя кардан ба худованд аст.
11. Гоҳе озмоишҳои илоҳӣ ҳар лаҳза сахттар мешавад. (Юсуф қаблан гирифтори як зан буд, ҳол гирифтори чандин зан шудааст.) «إِلَيْهِنَّ-«كَيْدَهُنَّ
12. Юсуф дар бораи гуноҳ калимаи тамоюл, «أَصْبُ إِلَيْهِنَّ» вале дар бораи зиндон калимаи маҳбубтарро ба кор мебарад ва ин нишон медиҳад, ки покӣ ва исмат дар умқи ҷони Юсуф ниҳодина шуда буд. «إِلَيْهِنَّ أَحَبُّ...«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ*
13. Тамоюл ба гуноҳ ва пайравии носаҳеҳ аз ғаризаҳо, навъе ҷаҳл аст. «وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ»
14. Гуноҳ, мўҷиби салби улуми худододи ва мавҳибатҳои илоҳӣ аст. (Дар оятҳои қабл хондем: «آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا» ва дар инҷо Юсуф мефармояд:) «وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ»
15. Ҷаҳл танҳо бе саводи нест, интихоби лаззати онӣ (лаҳзаи) ва чашм пўши аз ризои худо, ҷаҳли маҳз аст. «وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ»
16. Амал накардан ба донистаҳо, инсонро дар радифи ҷоҳилон қарор медиҳад. «وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ»*
Ояти 34:
الْعَلِيمُ فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ
Пас парвардигораш (дархости) ўро иҷобат кард ва ҳилаи занонро аз ў бар гардонд, зеро, ки ў шунавои доност.
Паёмҳо:
1. Дуои мардони худо мустаҷоб мешвард. «فَاسْتَجَابَ لَهُ»
2. Гоҳе шадоид ва сахтиҳо заминаи пайдо шудани имдоди илоҳӣ ва роҳи наҷот аст. «فَاسْتَجَابَ...«رَبِّ السِّجْنُ*
3. Покдомани ва ифоф, мўҷиботи истиҷобати дуоро фароҳам месозад. «فَاسْتَجَابَ...«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ*
4. Дархости холисона аз худованд, истиҷобат ва инояти ўро дар пай дорад. «فَاسْتَجَابَ...«رَبِّ*
5. Дуои Юсуф барои маҳфуз мондан аз макри занони Миср, сареан мустаҷоб шуд. (Ҳарфи «فاء» дар ««فَاسْتَجَابَ, рамзи суръат аст.)*
6. Гоҳ душман кореро мекунад, ки ба нафъи мўъмин тамом мешавад. (Гарчи душман Юсуфро ба зиндон андохт, вале ин кор мўҷиби халосии Юсуф аз Зулайхо шуд.) ««فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ*
7. Лозимаи исмат, нубувват нест. (Юсуф ҳанўз паёмбар нашуда буд, аммо аз гуноҳ маъсум буд.) ««فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ*
8. Истиҷобати дуо, далел бар шувоӣ ва беноӣ ва илми худованд аст. «هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ...فَاسْتَجَابَ»
9. Касоне, ки мавриди муроҷиаи мардум ҳастанд бояд дар оғоз хуб бишнаванд, сипас бо дониши худ ба ҳаллу фасли мушкил бипардозанд; чунон, ки худованд низ дар мақоми иҷобати дуо чунин аст. «هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ...فَاسْتَجَابَ»*
Ояти 35:
ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ
Сипас баъд аз ин ҳама нишонаҳо ва шавоҳиде, ки (барои покии Юсуф) диданд, ин гуна барояшон ҷилва кард, ки ўро то муддате зиндони кунанд.
Паёмҳо:
1. Як девона, сангеро дар чоҳ меандозад, сад нафар оқил наметавонанд онро дар оваранд. Як зан ошиқ шуд, мардони мутааддид ва риҷоли мамлакатӣ натавонистанд ин расвоиро чора андеши кунанд. «بَدَا لَهُم مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ»
2. Кох нишини одатан бо бе парвои ва пур рўӣ ҳамроҳ аст. «مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ» Бо ин ҳама далел бар покии Юсуф, боз ҳам ў маҳкум ба зиндон мешавад.
3. Зебоӣ, ҳамеша хушбахти овар нест, гоҳе дарди сар ҳам дорад. «لَيَسْجُنُنَّهُ...«ثُمَّ بَدَا لَهُم
4. Одатан дар дарборҳо ва кохҳои тоғутиён, додгоҳ ва муҳокима пинҳони ва ташрифоти аст, то бе гуноҳон маҳкум шаванд. «لَيَسْجُنُنَّهُ» (албатта дар мавориде ин гуна нест.)
5. Дар ҷомеаи олуда, ҳавасронон азод ва тақво пешагон дар зиндонанд. «لَيَسْجُنُنَّهُ»*
6. Афроди хатокор ба вижа қудратмандон камтар масъулияти амали худро мепазиранд ва мехоҳанд дигаронро қурбони кунанд. «لَيَسْجُنُنَّهُ»*
7. Дар низомҳои тоғути, маъсумтар мазлумтар аст. «لَيَسْجُنُنَّهُ»*
8. Пок будан ва пок мондан заҳмат дорад. «لَيَسْجُنُنَّهُ»*
9. Ҷилавгири аз расвоии хонадони азизи Мисп ва поён ёфтани шойеот, ҳадафи ҳукмронони Миср аз зиндони сохтани Юсуф буд. ««لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ*
10. Вақте дасгоҳи қазоӣ бар тибқи хостаи сиёсатмадорон ва афроди бо нуфуз тасмим мегирад, муддати замони зиндон низ номушаххас аст. ««حَتَّى حِينٍ*
Ояти 36:
فَوْقَ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ خَمْرًا وَقَالَ الآخَرُ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانَ قَالَ أَحَدُهُمَآ إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ
نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا
Ва бо Юсуф, ду ҷавони дигар вориди зиндон шуданд. Яке аз он ду (назди Юсуф омаду) гуфт: Ман дар хоб худро дидам, ки (ангурро) барои шароб мефишорам ва дигари гуфт: Ман худро дар хоб дидам, ки бар сарам ноне мебарам ва паррандагон аз он мехўрданд, моро аз таъбири хобамон огоҳ соз! Ҳамонон мо туро аз некўкорон мебинем.
Нуктаҳо:
* Дар ҳадис мехонем: Далели он, ки зиндониён, Юсуфро некўкор номиданд, ин буд, ки ба афроди мариз дар зиндон расидаги ва ба ниёзмандон кўмак ва барои дигарон, ҷо боз мекард.
Паёмҳо:
1. Зиндони Юсуф, умуми будааст. «مَعَهُ السِّجْنَ»
2. Хобҳоро сода нагирем, дар баъзе аз онҳо асроре наҳуфта аст. «أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا» (мумкин аст инсонҳои оддӣ, низ хобҳои муҳимме бинанд.)
3. Инсони лоиқ ҳама ҷо метавонад мусмири самар бошад, ҳатто дар зиндон. Юсуф дар зиндон ҳам хадамоте дошт. ««نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ*
4. Некў корон бо сафои дил чизҳое дарк мекунанд, ки динарон онро намеёбанд. ««نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
5. Агар мардум ба касе эътимод пайдо кунанд, тамоми розҳои худро бо ў дар миён мегузоранд. ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
6. Инсонҳои вараста, дар зиндон низ рўи афрод таъсир мегузоранд. ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
7. Ҳатто муҷримону гунаҳкорон низ барои некў корон, ҷойгоҳи шоистае қоиланд. ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
8. Некў кории Юсуф(а) қадами аввали ў дар ҷазб ва таблиғ буд. (Эҳсон ва хидматрасони ба зиндониён, сабаби ҷазби қалбҳо ва дарёфти лақаби мўҳсин аз зиндониён шуд)*
9. Бидуни тамаккуни (тавонои) моли ва озоди ҳам метавон мўҳсин буд. (Юсуф дар зиндон на сарват дошт, на озоди) «إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ»
10. Аввал некў кории худро исбот кунем, сипас ба таблиғи дин бипардозем. (Юсуф, ки дар назари мардум некў кори шоиста шуд, қабл аз таъбири хоби дўстони зиндони, ба таблиғ ва иршоди онон пардохта ва ба яктопарасти даъват намуд)*
11. Додани огоҳиғои саҳеҳ аз мисдоқҳои эҳсон аст. (зиндониён гуфтанд: Моро аз асрори хобе, ки дидаем огоҳ соз, зеро ту аз некў корони. ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ*
Ояти 37:
رَبِّي عَلَّمَنِي قَبْلَ أَن يَأْتِيكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا قَالَ لاَ يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ
كَافِرُونَ إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَهُم بِالآخِرَةِ هُمْ
(Юсуф ба он ду нафар, ки хоб дида буданд) гуфт: Ман қабл аз онки ҷираи ғизоии шумо бирасад, таъвили хобатонро хоҳам гуфт. Ин аз умуре аст, ки парвардигорам ба ман омўхта аст. Ҳамонон ман оини қавмеро, ки ба худо имон надоранд ва ба қиёмат куфр меварзанд, раҳо кардаам.
Нуктаҳо:
* Дар тарҷумаи бахши аввали оят, ин эҳтимол низ вуҷуд дорад, ки маънои оят ин гуна бошад: Ман аз ҷониби худованд медонам ғизое, ки барои шумо хоҳанд овард чист? Пас метавонам хоби шуморо таъбир кунам.
Яъне Юсуф илова бар таъбири хоб, аз чизҳои дигар низ хабар медода аст. Мисли ҳазрати Исо(а), ки аз ғизои захира шуда дар хонаҳо ва ё ончи мехўрданд, хабар медод.
* Суол: Чаро ҳазрати Юсуф(а) хоби ононро фаври таъбир накард ва онро ба вақте дигар ва соате бахд мавкул кард?
Пасух: Фахри розӣ дар тафсири Кабир, чанд ваҷҳ барои ин мавзў баён кардааст:
1. Мехост онҳоро дар интизор қарор диҳад то каме таблиғ ва иршод кунад, шояд шахси эъдоми имон оварад ва бо ҳусни оқибат аз дунё биравад.
2. Мехост бо баёни навъи ғизое, ки наёмада, эътимоди ононро ҷалб кунад.
3. Мехост онҳоро ташна кунад, то беҳтар бишнаванд.
4. Чун таъбири хоби яке аз онҳо эъдом (овехта шудан ба дор) буд, ҳазрат каме тафра рафт то он шахс қолиб туҳи накунад.
Паёмҳо:
1. Гоҳе барои таъсиргузории бештар, лозим аст инсон қудрати илми ва камолоти худро ба дигарон арза кунад. «نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ...«قَالَ
2. Аз илми худ барои баҳра расондан ба дигарон истифода кунем. « مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي...«نَبَّأْتُكُمَا*
3. Маълумот ва донистаҳои худро аз худо бидонем. ««مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي
4. Ҳадаф аз омўзишҳо низ парвариш аст. ««عَلَّمَنِي رَبِّي
5. Худованд ҳаким аст ва бе ҷиҳат дареро ба рўи касе боз намекунад. Оре касе, ки аз зулумоти куфр фарор кунад, ба нури илм мерасад. «...«عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ (далели илми ман тарки куфр аст.)
6. Аз фурсатҳо, беҳтарин истифодаро бикунем. «إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ...«نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ (Юсуф қабл аз таъбири хоб, кори фарҳанги ва эътиқодии худро шурўъ кард.)
7. Асоси имон, табарро ва тавалло аст. Дар ин оят бароат аз куффор, «إِنِّي تَرَكْت» ва дар ояти баъдпайрави аз вилояти авлиёи илоҳӣ матраҳ аст. «وَاتَّبَعْتُ»
8. Бояд аз интисоби(нисбат додан) мустақими афрод ба инҳироф парҳез кард ва бо равиши ғайри мустақим таблиғ кард. (Юсуф нафармуд: Шумо аз куфр даст бикашед, балки фармуд: Ман роҳи куфрро раҳо кардам) ««إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ*
9. Дар тамоми адён, ақида ба тавҳиду маод дар канори якдигар буда аст. ««قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَهُم بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ
Ояти 38:
أَن نُّشْرِكَ بِاللّهِ مِن شَيْءٍ ذَلِكَ وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا
يَشْكُرُونَ مِن فَضْلِ اللّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ
Ва оини падаронам Иброҳим ва Исҳоқ ва Яъқубро пайрави кардаам. Барои мо сазовор нест, ки чизеро шарики худованд қарор диҳем. Ин аз фазли худо бар мо ва бар мардум аст вале бештари мардум сипосгузори намекунанд.
Нуктаҳо:
* Асолати хонаводаги, ҳамчунон, ки дар сохтори шахсияти афрод муассир аст, дар пазириши мардум низ асар дорад. Биобарин, ҳазрати Юсуф барои муаррифии худ, ба падарони худ, ки анбиёи илоҳӣ ҳастанд такя мекунад, то ҳам асолати хонаводагияшро нишон диҳад ва ҳам қадосати даъвати худро, ин ҳамон равише аст, ки паёмбар(с) низ дар муаррифии худ ба кор мебурд ва мефармуд: Ман ҳамон паёмбари уммӣ ҳастам, ки ному нишонам дар Тавроту Инҷил омада аст. Ҳазрати сайидуш-шуҳадо Ҳусай ибни Алӣ(а) дар Карбало ва имом Саҷҷод(а) низ дар баробари мардуми Шом, худро чунин муаррифи карданд:
* Калимаи «миллат» дар Қуръон ба маънои оин ба кор рафта аст. Симои «ملة إبراهيم» ин гуна тарсим шудааст:
«Бо тамоми Қувво дар роҳи худо ҷиҳод кунед ва аҳли намозу закоту эътисом ба худо бошед. Дар дин сахти ва ҳараҷе нест, таслими худо бошед, ин аст миллати падаротон Иброҳим.»
Паёмҳо:
1. Расидан ба ҳақ, дар гирави шинохти ботил ва тарки он аст. «...وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ»
2. Ҷадди инсон, дар ҳукми падари инсон аст ва калимаи «АБ» ба ў низ итлоқ шудааст. ««مِلَّةَ آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ
3. Анбиё бояд аз хонадони пок бошанд. «...آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَ»
4. Паёмбарони илоҳӣ аз ваҳдати ҳадаф бархўрдоранд. «...مِلَّةَ آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَ»
5. Ҳазрати Юсуф барои аввалин бор (зоҳиран) дар зиндон насаби худро фош кард. ««آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ*
6. Дар канори лт манфи, роҳи мусбатро низ нишон диҳем. «...وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ...«تَرَكْتُ مِلَّةَ
7. Ифтихор ба падарон ва пайрави аз онон дар сурате, ки роҳи ҳақ ва тавҳидро паймуда бошанд писандида ва равост. «...وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَآئِي»*
8. Падарони анбиё(а) мушрик набудаанд. «مَا كَانَ لَنَا أَن نُّشْرِكَ»*
9. Парҳез аз ширк ва мубориза бо он, поя ва асоси динҳои илоҳӣ аст. «مَا كَانَ لَنَا أَن نُّشْرِكَ»*
10. Ширк, дар тамоми абъодаш манфур аст. Бояд ҳам зоти муқаддаси худоро як то бидонем, «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ҳам дар ибодат касеро ҷуз худо дар назар нагирем, «وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» ва ҳам дар сифоту камолот, ҳеч чизеро худо напиндорем, «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» ва ба истилоҳ тавҳид дар зоту сифоту ибодатҳо. «مِن شَيْءٍ»
11. Парҳез аз ширк ва гароиш ба тавҳид ва таолими анбиё ва пайрави аз фармонҳои онон, тавфиқе илоҳӣ аст. «ذَلِكَ مِن فَضْلِ اللّهِ»
12. Аксарият, меъёри шинохти саҳеҳ нест. «أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ»
13. Пушт кардан ба роҳи анбиё, бузургтарин куфрони неъмат аст. ««لاَ يَشْكُرُونَ
Ояти 39:
الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ
Эй ду ёри зиндонии ман! Оёо худоёни мутааддид ва гуногун беҳтар аст ё худованди як тои муқтадир?
Нуктаҳо:
* Инсонҳо се дастаанд:
Гурўҳе қолиб пазиранд, мисли обу ҳаво, ки аз худ шакле надоранд ва дар ҳар зарфу ба шакли ҳамон зарф дар меоянд.
Гурўҳе нуфузнопазир ва муқовим ҳастанд, ҳамчун оҳан ва фўло, ки дар баробари фишори берунӣ истодаги мекунанд.
Аммо гурўҳе имому раҳбаранд, ки дигаронро ба ранги ҳақ дар меоваранд. Юсуф намунае аз инсонҳои дастаи севвўм аст, ки дар зиндон низ аз мушрик, муваҳҳид месозад.
* Дар Қуръон дар оятҳои мухталиф, аз равиши муқоиса ва пурсиш истифода шуда аст, ки ба намунаҳое аз он дар бораи худованд ишора мекунем:
1. ««قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ Оё аз шарикҳое, ки барои худо гирифтаед касе ҳаст, ки биёфринад ва сипас онро бар гардонад?
2. ««قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ Оё аз шарикҳое, ки барои худо қарор додаед касе ҳаст, ки ба ҳақ роҳнамои кунад?
3. ««قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ Оё ғайри худои якто парвардигоре бипазирем дар ҳоле, ки ў парвардигори ҳама чиз аст?
4. ««آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ Худованд беҳтар аст ё ончи шарики ў мегардонед?
Паёмҳо:
1. Мардумро бо муҳаббат ва отифа, садо бизанем. ««يَا صَاحِبَيِ
2. Барои бедор сохтани фитрати афрод аз чошнии муҳаббат ва эҳсон истифода кунем. «...«يَا صَاحِبَيِ*
3. Инсон дар баробари ҳамнишинони худ низ масъул аст. ««يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ
4. Аз маконҳо ва замонҳои ҳассос барои таблиғ истифода кунем. «...«يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ (Юсуф дар зиндон ҳамин, ки мебинад ба таъбири хоби ў ниёз доранд, фурсатро ғанимат шумурда ва таблиғ мекунад.)
5. Пурсиш ва муқойиса, яке аз роҳҳои иршод ва ҳидоят аст. «...«أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ
6. Эътиқод ба тавҳид асоси имон аст. (Юсуф сароғози даъвати худро тавҳид қарор дод) «...«أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ*
7. Худоёни мутааддид, омили тафриқа ва парокандаги, ва худои воҳид омили ягонаги аст. «...«أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ*
8. Фитрати башар аз тафриқаву ташаттут безор аст ва Юсуф аз ҳамин амр барои исботи тавҳид баҳра гирифта аст. «...«أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ*
9. Ваҳдату ягонаги, заминасози қудрату ғалаба аст. ««الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ*
Ояти 40:
إِنِ الْحُكْمُ مَّا أَنزَلَ اللّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَآؤُكُم
الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ
Шумо ғайри худо чизеро ибодат намекунед магар исмҳое (бе мусаммо), ки шумо ва падаронатон номгузори кардаед (ва) худованд ҳеч далеле (бар ҳаққонияти) он нафиристода аст. Касе ҷуз худо ҳаққи фармонравои надорад, ў дастур дода, ки ҷуз ўро напарастед. Ин дин по бар ҷо ва устувор аст, вале аксари мардум намедонанд.
Паёмҳо:
1. Маъбудҳои ғайри худо воқеи нестанд, балки сохтаи хиёли мушрикон ва ниёкони онҳост. «إِلاَّ أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَآؤُكُم...«مَا تَعْبُدُونَ
2. Бисёре аз қудратҳо, созмонҳо, муассисаҳо, семинараҳо, қатъномаҳо, мулоқотҳо, ҳимоятҳо ва маҳкумиятҳо ва унвонҳо ва алқоби дигар, исмҳои бе мусаммо ва бутҳои модерни(пешрафта) рўзгори мо ҳастанд, ки башар ба ҷои худо, дунболарави онон шуда аст. «أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا...«مَا تَعْبُدُونَ
3. Слбиқаву қидмат далели ҳаққоният нест, гарчи ширк собиқа дорад вале далели ҳаққоният нест ва шумо ҳеч далеле надоред. ««سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَآؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ*
4. Ақоид бояд муттаки бар далел ва бурҳони ақлӣ ё нақлӣ бошад. ««مِن سُلْطَانٍ
5. Дар баробари ҳеч фармони ғайри илоҳӣ, тавозўъ накунем. Зеро фармон додан танҳо ҳаққи худованд аст. ««إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ
6. Ибодати холисона(тавҳид) роҳи мустақим ва по бар ҷост. «أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ»
7. Ҳар қонуне ҷуз қонуни илоҳӣ мутазалзил аст. ««ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ
8. Ҷуз бар ақидаи мўҳкам ва устувор набояд эътимод кард. Зеро эътимод ба мактаби бе далел, маҳкум аст. ««ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ*
9. Бештари мардум ба устувории дини худо ҷоҳиланд. ««ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ (ё ҷоҳили басит, ки ба ҷаҳли худ огоҳ аст ё ҷоҳили мураккаб, ки хиёл мекунад медонад вале дар воқеъ намедонад)
10. Ҷаҳлу нодони, заминасози пайдойиши ширк аст. ««لاَ يَعْلَمُونَ
Ояти 41:
مِن رَّأْسِهِ الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا
قُضِيَ الأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ
Эй дўстони зиндониям, аммо яке аз шумо (озод мешавад) ва ба арбоби худ шароб менўшонад ва дигари ба дор овехта мешавад ва (он қадар болои дор мемонад, ки) паррандагон (бо нўки худ) аз сари ў мехўранд. Амре, ки дар бораи он аз ман назар хостед, ҳасми ва қатъи аст.
Нуктаҳо:
* Калимаи «раб» ба ҳоким, молик ва арбоб низ итлоқ мешавад. Мисли, «раббуд-дор» яъне соҳибхона. Пас ҷумлаи ««فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا яъне ба арбоби худ шароб медиҳад.
Паёмҳо:
1. Каромати афродро риоят кунем ва ононро бо адаб садо бизанем ҳар чанд дар хатти фикрии мо набошанд. ««يَا صَاحِبَيِ яъне эй дўстон ва ва ҳамроҳони зиндонии ман!
2. Дар посухгўи ба муроҷиа кунандагон, бояд навбат муроот шавад. «...«أَمَّا أَحَدُكُمَا (таъбири аввал барои касе аст, ки зудтар хобашро барои Юсуф гуфта аст.)
3. Баъзе аз рўъёҳо агар чи аз шахси ғайри муваҳҳид бошад, метавонад таъбири муҳимме дошта бошад. ««فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا
4. Хабари хушро аввал бигўед. «الآخَرُ فَيُصْلَبُ...أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي»*
5. Муаббир(таъбир кунанда) метавонад таъбири хобро бигўяд ҳар чанд ногувор бошад. («فَيُصْلَبُ» яъне ба дор овехта шуд)*
6. Таъбири хоби Юсуф пешбини ва гумон набуд, балки хабари қатъӣ буд. ««قُضِيَ الأَمْرُ
Ояти 42:
فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِّنْهُمَا اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ
فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ
Ва (Юсуф) ба он зиндони, ки медонист озод мешавад гуфт: Маро назди арбоби худ баёд овар. (Вале) Шайтон ёдовари ба арбобашро аз ёди ў бурд, дар натиҷа (Юсуф) чанд соле дар зиндон монд.
Нуктаҳо:
* Калимаи «ظَنَّ» ба маънои эътиқод ва илм низ истеъмол шудааст. Зеро дар ояти қабл, Юсуф ба сароҳат ва қотеият аз озодии яке ва эъдоми (ба дор овехта шудани) дигари хабар дод. Пас «ظَنَّ» дар инҷо ба маънои гумони озод шудани ҳамроҳ бо шакку тардид нест.
* Калимаи «بِضْعَ» ба адади зери даҳ гуфта мешавад ва аксари муфассирон муддати зиндон ҳазрати Юсуфро ҳафт сол гуфтаанд. (Валлоҳу аълам)
* Дар баъзе тафосир, ҷумлаи «فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ»ро ин гуна тарҷума кардаанд, ки «Шайтон ёди парвардигорро аз зеҳни Юсуф бурд ва ў ба ҷои истимдод аз худованд ба соқии шоҳ(яке аз зиндони, ки ба арбоби худ шароб нўшонд) таваҷҷўҳ кард». Ва ин барои Юсуф тарки авло буд ва бинобарин, солҳои дигареро низ дар зиндон монд.
Аммо соҳиби [тафсири] Алмизон(аллома Сайид Муҳаммад Ҳусайни Таботабоӣ) менависад: Ин гуна ривоятҳо хилофи Қуръон аст, чун Қуръон дар ояти 24 ҳамин сура, Юсуфро аз мухласин дониста ва Шайтон тибқи оятҳои Қуръон бар мухласин нуфуз надорад.
Ба илова дар ду ояти баъд омада, ки «وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ» фаромўш кунанда баъд аз муддатҳо Юсуфро ба хотир овард, аз ин маълум мешавад, ки фаромўши марбут ба соқӣ буда аст на Юсуф.
Паёмҳо:
1. Анбиё низ аз тариқи маъмул(оддӣ), мушкилоти худро ҳал мекунанд, ва ин бо тавҳид ва таваккул мунофоте надорад. «اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ» (Юсуф мазлумияти худро ба азизи Миср ёдовар мешавад)
2. Ҳар хостае ришва нест. «اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ» Юсуф барои таъбири хоб, музд ва ришвае дархост накард, балки гуфт: Мазлумиятамро ба шоҳ бирасон.
3. Барои исботи бе гуноҳи ва поки, аз ҳар тариқи солим барои расондани шикояти худ ба гўши масъулин баҳра бибарем. «اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ»*
4. Кохнишини ва рафоҳ, заминасози фаромўш кардани дарду ранҷи гирифторон ва бечорагон аст. «فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ...«نَاجٍ Одатан инсонҳо пас аз наҷот аз сахтиҳо ва расидан ба осоиш, пост, мақому рафоҳ, дўстони қадими ва бисёре аз чизҳоро ба фаромўши месупоранд.
5. Хориҷ шудани Юсуф аз зиндон ва рафъи иттиҳом аз ў, бо ҳадафҳои Шайтон носозгор буд, бинобарин дасиса намуд ва соқиро ба фаромўши андохт. ««فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ
Ояти 43:
يَابِسَاتٍ وَأُخَرَ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنبُلاَتٍ خُضْرٍ وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ
يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ
Ва (рўзе) подшоҳи (Миср) гуфт: Ман ҳафт гови фарбеҳ, ки ҳафт гови лоғар онҳоро мехўрданд ва ҳафт хўшаи сабх ва (ҳафт хўшаи) хушкидаи дигареро (дар хоб) дидам, эй бузургони қавм! Агар таъбири хоб мекунед дар бораи хобам ба ман назар диҳед.
Нуктаҳо:
* То кунун дар ин сура, чанд хоб матраҳ шудааст; хоби худи Юсуф, хоби ду рафиқи зиндони ва хоби подшоҳи Миср. Хоби аввал сабаби дарди сар барои Юсуф вале таъбири хоби дигарон, сабаби иззати ў шуд.
Дар Таврот омада аст: Подшоҳ як навбат дар хоб дид, говҳои лоғар говҳои фабеҳро мехўранд ва набати дигар, хўшаи сабз дар канори хўшаҳои хушкидаро дид.
* Дар ривоят омада, ки хоб дидан се навъ аст: Гоҳе башорати илоҳӣ, гоҳе эҷоди ваҳшат аз Шайтон ва гоҳе хобҳои бе сару таҳ ва парешон.
Паёмҳо:
1. Худованд бо хоб дидани як шоҳи золим, (ба шарте, ки таъбир кунандааш Юсуф бошад) миллатеро аз қаҳти наҷот медиҳад. ««قَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى
2. Подшоҳи Миср, рўъёи шигифти худро ба таври мукаррар дида буд. (««أَرَى феъли музореъ нишонаи такрор ва қаринае(нишона) бар воқеънамои аст)
3. Ашё ва ҳайвонот, дар олами рўъё намод ва самбул барои ҳодисаҳои шахси ҳастанд. (Масалан гови лоғар, самбули қаҳти ва гови фабеҳ, самбули фаровони аст) ««سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ*
4. Раисону қудратмандон бо андак хотираи ногуворе, эҳсоси хатар мекунанд, ки мабодо қудрат аз онҳо гирифта шавад. «أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ...«قَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى
5. Ҳокимон ниёз ба машварати афроди хибрадар умури мухталиф доранд. ««يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي*
6. Барои таъбири хоб, бояд ба аҳли он муроҷиа кард ва набояд ба таъбири ҳар кас таваҷҷўҳ намуд. ««إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ...«أَفْتُونِي
Ояти 44:
قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلاَمِ بِعَالِمِينَ
(Атрофиёни подшоҳ) гуфтанд: Хобҳои парешон аст ва мо ба таъбири хобҳои ошуфта доно нестем.
Нуктаҳо:
* Калимаи «Азғос» ҷамъи «Зағс» ба маънои махлут кардан ва «Зиғс» ба маънои дастаи чўби мухталит аст.
Калимаи «Аҳлом» ҷамъи «Ҳилм» ба маънои хоби парешон аст. «Азғосу аҳлом» яъне хобҳои пароканда ва ошуфта, ки таъбир кунандаи хоб наметавонад сарнахе аз онро ба даст оварад.
Паёмҳо:
1. Надонистан ва ҷаҳли худро тавҷеҳ накунем. (Бузургон чун таъбири саҳеҳи хобро намедонистанд ба ҷои он, ки бигўянд намедонем, гуфтанд: Хоби шоҳ, парешон аст.) ««قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ
2. Чи басо хобҳое, ки ба назар пароканда мерасанд, қобили таъбиранд. «...«قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ*
3. Корро бояд ба кордон супурд. (Коршинос таъбир мекунад, вале ғайри коршинос мегуяд хоби парешон ва ғайри қобили таъбир аст.) «مَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلاَمِ بِعَالِمِينَ»
Ояти 45:
بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَاْ أُنَبِّئُكُم
Ва он кас аз он ду (зиндони), ки наҷот ёфта буд, пас аз муддате (Юсуфро) ба хотир овард, ва (ба азизи Миср) гуфт: маро (ба суроғи Юсуф) бифристед то (аз таъбири хоб) шуморо бо хабар кунам.
Нуктаҳо:
* «Уммат» гарчи ба маънои иҷтимои мардум аст, вале дар инҷо ба иҷтимои рўзҳо (муддатҳо) итлоқ шудааст.
Паёмҳо:
1. Хубиҳо, дер ё зуд асари худро нишон медиҳанд. Соқии дарбор, ки рафиқи зиндонии Юсуф буд ба ёди таъбири хобҳои Юсуф. «ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»
2. Фақат ҳангоми ниёз ба фикри дўстон набошем. (Ҳамин, ки ба таъбири хоб ниёз пайдо карданд, ёди Юсуф афтоданд.) «ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»*
3. Расидан ба мақому мавқеият, одатан инсонҳоро нисбат ба гузашта дучори фаромўши мекунад. «ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ»*
4. Касе, ки дигаронро ба коре роҳнамои кунад, гўё худи ў он корро анҷом додааст. «أَنَاْ أُنَبِّئُكُم»
5. Ҳамзиндонии Юсуф(а) ба андозае ба хибрагии Юсуф эътимод дошт, ки аз тарафи худ ба подшоҳ ваъдаи қатъӣ ба таъбири хоб дод. «أَنَاْ أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِ»*
6. Огоҳонро ба ҷомеа муаррифи кунем, то мардум аз онон баҳраманд шаванд. ««فَأَرْسِلُونِ
7. Баъзе аз коршиносон дар инзиво ба сар мебаранд аз онон ғофил нашавем. ««فَأَرْسِلُونِ
8. Бояд ба суроғи устод биравем, на онки устодро ҳизир кунем. ««فَأَرْسِلُونِ*
Ояти 46:
خُضْرٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنبُلاَتٍ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ
وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَّعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
(Фиристодаи шоҳ, вариди зиндон шуду гуфт:) Эй Юсуф! Эй марди ростгў! Дар бораи (ин хоб, ки) ҳафт гови фарбеҳ ҳафт гови лоғарро мехўранд ва ҳафт хўшаи сабз ва (ҳафт хўшаи) хушкидаи дигар, ба мо назар бидеҳ то ба сўи мардум бар гардем, шояд онон (аз асрори хоб) огоҳ шаванд.
Нуктаҳо:
* «Сиддиқ» ба касе гуфта мешавад, ки гуфтор, рафтор ва эътиқодаш, ҳамдигарро тасдиқ кунанд. Дўсти Юсуф чун рафтору каломи Юсуфро дар зиндон дида буд ва аз сўи дигар, таъбирҳои хоби худаш ва дўсташро мутобиқи воқеъ дида буд, Юсуфро сиддиқ садо зад.
* Худованд Иброҳимро «сиддиқ» хонда, ««إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا ва ўро халили худ кард; ««وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً . Марямро сиддиқа хонда, ««وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ ва ўро бар гузид; ««إِنَّ اللّهَ اصْطَفَاكِ . Юсуфро сиддиқ шумурда, ««يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ ва ҳар гуна мукнат(қудрат ва тавонгари) ба ў дод; ««وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ . Ва Идрисро сиддиқ хонда, ««إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا ва ўро соҳиби мақоми рафеъ донистааст. ««رَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا . Ва барои касоне, ки дар он дараҷа нестанд, будан (ҳамроҳи) бо сиддиқин аст. «...وَالصِّدِّيقِين «فَأُوْلَـئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ .
* «Сиддсқ» аз лақабҳое аст, ки паёмбар(с) ба Алӣ(а) додааст.
* Ҷумлаи ««لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ эҳтимол дорад ба маънои воқиф шудани мардум ба вуҷуди арзишии Юсуф бошад. Яъне ба сўи мардум бар гардам то онҳо бидонанд, ки ту чи гавҳаре ҳастӣ.
Паёмҳо:
1. Қабл аз дархост, сазовор аст аз камолоти шахс таҷлил шавад. ««يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ
2. Суолот ва мушкилоти худро аз афроди хуш собиқа, сиддсқ, ростгў ва росткирдор бипурсем. «...«أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا
3. Ҳукуматҳо ниёзманди назароти донишмандону нухбагонанд. «...«أَفْتِنَا*
Ояти 47:
سُنبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِّمَّا تَأْكُلُونَ قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِي
(Юсуф дар ҷавоб) гуфт: Ҳафт сол пай дар пай кишт кунед ва ончиро дирав кардед, ҷуз андакеро, ки мехўред, дар хўшааш канор бигзоред.
Нуктаҳо:
* Юсуф(а) бидуни гилоя ва шикоят аз рафиқ, ки чаро ўро фаромўш карда ва бидуни онки қайду шарте барои таъбири хоби подшоҳ таъйин кунад, фаври ба таъбири хоб пардохт, зеро кетмони(пўшондан) дониш махсусан дар ҳангоми ниёзи ҷомеа ба он, амре ба дур аз шаъни инсонҳои поку некў кор аст.
* Юсуф ба ҷои таъбири хоб, роҳи муқобила бо қаҳтиро бо барномае равшан баён кард то нишон диҳад илова бар илми таъбири хоб, қудрати барномарези ва мудирият низ дорад.
Паёмҳо:
1. Тарҳу барномаҳои созандаи худро бидуни миннату чашмдошт арза кунем. ««قَالَ تَزْرَعُونَ*
2. Барои наҷоти ҷомеа бояд аз мушкилоти шаъси чашм пўшид. (Юсуф аз зиндони будани худ, ки масъалаи шахси аст, сухане нагуфт, балки ба фикри ҳалли мушкили мардум буд) «...«قَالَ تَزْرَعُونَ*
3. Мудирияти бўҳрон ва идораи ҷомеа дар шароити сахту душвор аз вазоифи аслии ҳукумат аст. «...«قَالَ تَزْرَعُونَ*
4. Ҳукуматҳо боядқаҳти ва хушксолиро пешбени кунанд ва дар айём фарохӣ бо тадбир аз фишори мушкилот бикоҳанд. «...«تَزْرَعُونَ*
5. Ба ҳангоми муносиб будани шароит ҳадди аксари баҳрабардориро бояд намуд. «...«تَزْرَعُونَ*
6. Дар вақтҳое, ки бўҳроне дар пеш аст бояд бар зарфияти тавлид ва кор афзуд. «...«تَزْرَعُونَ*
7. Мардони худо, бояд барои рафоҳи мадум фикр кунанд ва тарҳи дарозмуддат ва кўтоҳмуддат дошта бошанд. ««قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ
8. Замон, унсури бисёр муҳимме дар барномарези ва мудирият аст. ««سَبْعَ سِنِينَ*
9. Фақат ташреҳи вазъият кифоят намекунад, бояд тарҳу барнома дод. «...«تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا*
10. Барномарези дар тавлид, ««تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ ва сарфаҷўи ва захирасози, «إِلاَّ قَلِيلاً...«فَذَرُوهُ як зарурат аст. (Дар ҳоле, ки ҷомеаҳо бидуни таваҷҷўҳ ба ин мароҳил фақат масраф мекунанд.)*
11. Кантроли ҳукумат бар раванди тавлид ва тавзеъ, дар шароити бўҳрони амре зурури аст. «...فَذَرُوهُ...«تَزْرَعُونَ
12. Гандум дар хўша, мондагортар аст. ««فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ
13. Метавон бо барномарези, худро барои муқобила бо ҳодисаҳои табии ҳамчун қаҳтӣ, зилзила ва сел омода крад. ««فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ
14. Барномарези ва оянданигари, мунофоте бо таваккул ва таслим дар баробари амри худо надорад. ««فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ (Бо тадбир, ба истиқболи тақдир биравем.)
15. Тарҳҳо бояд қобилияти амалӣ дошта бошанд. ««فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ (Беҳтарин шеваи амалӣ дар он замон бидуни анбори гандум ва технология, во гузоридани гандум дар хўша буд.)
16. Ҳар талхие бад нест. Ҳами қаҳтӣ муқаддимаи ҳокимияти Юсуф шуд ва ҳасчунин муқаддимаи сарфаҷўи ва кори бештар дар миёни мардум гашт. «إِلاَّ قَلِيلاً-فَذَرُوهُ-«تَزْرَعُونَ
17. Барномарезии баландмуддат барои муқобила бо мушкилоти иқтисодии ҷомеа, лозимаи мудирияти кишвар аст. «...إِلاَّ قَلِيلاً...فَذَرُوهُ...تَزْرَعُونَ»
18. Сарфаҷўии имрўз худкифоии фардо ва исрофи имрўз, ниёзманд шудани фардоро ба дунбол дорад. ««قَلِيلاً مِّمَّا تَأْكُلُونَ
19. Рўъёи кофирон низ метавонад баёнгари воқеиятҳо ва ҳовии дастурул-амалҳое барои ҳифзи ҷомеа бошад. (тамоми оят)
20. Имрўз бояд барои фардои беҳтар кўшиш кард. «ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ...«تَزْرَعُونَ*
Ояти 48:
لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِّمَّا تُحْصِنُونَ ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ
Сипас баъд аз он, ҳафт соли сахт меояд, ки мардум ончиро барояшон аз пеш захира кардаед хоҳанд хўрд ҷуз андаке, ки (барои базр) ҳифз мекунед.
Ояти 49:
ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ
Сипас баъд аз он, соле фаро мерасад, ки ба мардум дар он сол борон мерасад (ва мушкили қаҳти тамом мешавад) ва дар он сол мардум (ба хотири вусъат ва фаровони, аз меваҳо ва донаҳои равғани) усора(афшурда) мегиранд.
Нуктаҳо:
* ««يُغَاثُ النَّاسُ ё аз «غوث» аст, яъне мардум аз ҷониби худованд ёри мешаванд ва ё аз «غيث» аст, яъне борон меборад ва ҳодисаҳои талх поён мепазирад.
* Ҳафт гови фабеҳу лоғар ва ҳафт хўшаи сабз ва хушк, ки дар хоб омада буд, тавассути Юсуф ба 14 сол неъмат ва қаҳти таъбир шуд, аммо соли понздаҳум, ки соли нузули борон ва фаровони буд ва дар хоби подшоҳ наёмада буд, хабар аз ғайб аст, ки Юсуф аз ҷониби худованд матраҳ кард, то замина барои эъломи нубувваташ фароҳам бошад. «...ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ»
* Шароити як мудирияти коромад дар ҷомеа:
1. Эътимоди мардум. ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
2. Садоқат. ««يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ
3. Илму доноӣ. ««عَلَّمَنِي رَبِّي
4. Пешбении саҳеҳ. ««فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ
5. Итоати мардум. Зеро мардум тарҳи Юсуфро иҷро карданд.
Паёмҳо:
1. Мардумро нисбат ба шадоид ва сахтиҳои оянда огоҳ кунем то омодагии муқобила бо онро дошта бошанд. ««ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ*
2. Пасандоз ва барномарези барои айёми сахтву нотавонӣ арзишманд аст. ««سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ
3. Оянданигари ва барномарези метавонад миллатеро аз тўфонҳои сахти ҳаводис убур(гузар) диҳад. ««يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ*
4. Дар масраф, миқдореро барои базру сармоя захира кунед. (««مِّمَّا تُحْصِنُونَ яъне дар ҳисну ҳирз (қалъа ва паноҳгоҳ) захира кардан.)
5. Дар шароити сахт бояд пояҳо ва сармояҳои аслиро ҳифз кард. ««مِّمَّا تُحْصِنُونَ*
6. Равишҳои нигаҳдори ва табдили маводди ғизоиро биёмўзем то аз байн нараванд. ««مِّمَّا تُحْصِنُونَ*
7. Баъд аз сахти, осони аст. «عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ...«ثُمَّ يَأْتِي*
8. Мардумро ба оянда умедвор кунем то битавонанд сахтиҳоро таҳаммул кунанд. ««ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ*
9. Пешбении вазъи ҳаво ва борандаги амре муфид дар барномарезии кишоварзи аст. «عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ...«يَأْتِي*
10. Рўъёҳо метавонад бозгў кунандаи рухдодҳои оянда ва рамзҳои роҳкушо барои инсон бошад. ««يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ
11. Барои дафъи мушкили мардум иқдом кунем, ҳар чанд мардуми минтақа ва кишвари мо набошанд. (Тарҳи Юсуф барои ватани худаш набуд)*
12. Илму дониш, рамзи пешрафт ва бақои ҳукуматҳо ва амнияту рафоҳи ҷомеа аст. (Тарҳ ва барномаи Юсуф барои мубориза бо қаҳтиву хушксоли, аз донишу ҳуши ў ҳикоят дорад)*
Ояти 50:
قَطَّعْنَ اللاَّتِي رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى
أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ
Ва подшоҳ гуфт: Ўро назди ман оваред, пас чун фиристодаи шоҳ назди вай омад (Юсуф) гуфт: Назди оқои худ бар гард ва аз ў бипурс, ки моҷарои он заноне, ки дастонашонро буриданд чи буд? Ҳамоно парвардигори ман, ба ҳилаи онон огоҳ аст.
Нуктаҳо:
* Юсуф бо таъбири хоби подшоҳ ва ироаи барномаи санҷида, он ҳам бидуни таваққўъ ва қайду шарт, собит кард, ки ў як муҷрим ва зиндонии оддӣ нест, балки инсоне фавқул-одда ва доност.
* Вақте фиристодаи шоҳ ба сўи Юсуф омад, фавран аз хабари озодӣ истиқбол накард, балки дархост кард, ки парвандаи собиқ ду бора барраси шавад, зеро ў намехост машмули афви шоҳона шавад, балки мехост бе гуноҳи ва покдомании ў собит шавад ва ба шоҳ бифаҳмонад, дар режими ў чи андоза фасоду бе адолати ҳоким астю
* Шояд Юсуф ба хотири риояти эҳтироми азизи Миср, аз ҳамсари ў ном набурд ва ишора ба маҷлиси меҳмони кард. ««قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ
* Расули акрам(с) фармуд: аз сабри Юсуф дар шигифтам, ки вақте азизи Миср ниёз ба таъбири хоб пайдо кард нагуф то аз зиндон озод нашавам намегўям, аммо замоне, ки хостанд ўро озод кунанд, берун наёмад то рафъи тўҳмат шавад.
Паёмҳо:
1. Мағзҳое, ки кишвар ба онҳо ниёз дорад ва зиндонӣ ҳастанд, агар муртакиби ҷинояте нашудаанд, бояд бо кўмаки давлат озод шаванд. ««قَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ
2. Барои истифода аз мағзҳои мутафаккир (махсусан дар шароити бўҳронӣ) даранг ҷоиз нест. ««قَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ*
3. Ҳокимон, ниёзманди инсонҳои андешманд, бо тадбир ва бузург ҳастанд. ««قَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ*
4. Агар худо бихоҳад подшоҳро ниёзманди бардаи зиндони мекунад. ««قَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ*
5. Юсуф(а), подшоҳи Мисрро арбоби худ намедонист. ««ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ*
6. Эҳтироми роҳбарон ва ҳокимонро ҳар чанд кофир бошанд назди зер дастонашон бояд нигоҳ дошт. ««ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ*
7. Озоди, ба ҳар қимате арзиш надорад. Исботи бе гуноҳи муҳимтар аз озоди аст. ««ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ
8. Зиндонӣ, ки ало-рағми озодӣ, пешниҳоди баррасии парвандаро медиҳад, пок аст. ««فَاسْأَلْهُ
9. Юсуф, аввал зеҳни мардумро пок кард, баъд масъулият пазируфт. ««مَا بَالُ النِّسْوَةِ
10. Дифоъ аз обрў ва ҳайсият, воҷиб аст. ««مَا بَالُ النِّسْوَةِ
11. Гоҳе додхоҳи аз ҳокимони ғайри илоҳӣ ҷоиз аст. «...«فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ*
12. Дар мавориди ҳассос (монанди мавқеияти Юсуф(а) дар баробари подшоҳ) набояд ба ҷиҳати ҳифзи обрўи баъзе, ҳақоиқро пинҳон кард. «...«مَا بَالُ النِّسْوَةِ*
13. Ишораи Юсуф ба ««قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ шояд ба ин ҷиҳат буд, ки ин воқка ҷанбаи умумитаре дошт ва қобили инкор набуд. ««مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ*
14. Дар тавтиаи ҳабси Юсуф, тамоми занон нақш доштаанд. ««قَطَّعْنَ
15. Гуноҳон ва масоили ахлоқиро дар лаффофа ва пўшиш бигўем. «إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ»*
16. Гар чанд макри душман азим аст, аммо худованд низ ба ҳамаи макрҳо огоҳ аст ва дўстони худро аз макрҳо ҳифз мекунад. «إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ»*
Ояти 51:
امْرَأَةُ لِلّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ قَالَتِ قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ
لَمِنَ الصَّادِقِينَ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَاْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ وَإِنَّهُ
(Подшоҳ ба занон) гуфт: Вақте аз Юсуф ком мехостед чи манзур доштед? Занон гуфтанд: Муназзаҳ аст худо, мо ҳеч бади аз ў намедонем. Ҳамсари азиз гуфт: Акнун ҳақиқат ошкор шуд, ман (будам, ки) аз ў ком хостам ва бе шак ў аз ростгўён аст.
Нуктаҳо:
* «خَطْبُ» даъват шудан барои амри муҳимро гўянд. «خَطْيبُ» касе аст, ки мардумро ба ҳадафи бузург даъват мекунад. Калимаи ««حَصْحَصَ аз «حصّه» яъне ҷудо шудани ҳақ аз ботил аст.
* Дар ин моҷаро яке аз суннатҳои илоҳӣ муҳаққақ шуда аст, ки ба хотири тақвои илоҳӣ, кушоиш эҷод мешавад. «وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا» Ҳар кас аз худо парво кунад, барои ў роҳи хуруҷ ва кушоиш қарор медиҳад ва аз ҷое, ки ҳисобашро намекунад, ба ў рўзӣ мерасонад.
Паёмҳо:
1. Гоҳе, ки гиреҳ кўр мешавад, шахси аввали кишвар бояд худ парвандаро барраси ва додгоҳ ташкил диҳад. ««قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ
2. Афроди муттаҳамро даъват кунем то аз худ дифоъ кунанд. ««قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ Ҳатто Зулайхо низ ҳузур дошт. ««قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ
3. Ба дунболи талхиҳо шириниҳо аст. Дар баробари тўҳмати сўи қасд, ««أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا, ҳама иқрор карданд, ки ҳеч сўи қасде аз ў суроғ надорем. «مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ»
4. Занони Миср на танҳо бар хотокор набудани Юсуф эътироф карданд, балки ҳар навъ бадӣ ва инҳироферо аз ў нафй карданд. (مِن سُوءٍ»» яъге ҳеч айбу гуноҳе бар ў нест)*
5. Ҳақ барои ҳамеша, махфи намемонад. ««الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ
6. Равшан шудани баъзе парвандаҳо ва ҳақоиқ ниёз ба замон дорад. ««الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ*
7. Виҷдонҳо, рўзе бедор шуда ва эътироф мекунанд. «أَنَاْ رَاوَدتُّهُ» Чунон, ки фишори ҷомеа ва муҳит, гарданкашонро ба эътироф водор мекунад. (Ҳамсари азиз ҳамин, ки дид тамоми занон ба покдомании Юсуф иқрор карданд, ў низ ба эътироф гардан ниҳод.)
8. Азизи Миср хост муровадаи Зулайхо бо Юсуф(а) махфи бимонад, вале худованд онро бар ҳамаи оламиён ва брои ҳамеша ошкор кард то покии Юсуф исбот гардад. «أَنَاْ رَاوَدتُّهُ...«قَالَتِ*
9. Онгоҳ, ки худо бихоҳад, душман, худ василаи наҷот ва рафъи иттиҳом мешавад. ««إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ*
Ояти 52:
كَيْدَ الْخَائِنِينَ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي
(Юсуф гуфт:) Ин (иодаи ҳайсият) барои он буд, ки (азиз) бидонад ман дар ниҳон ба ў хиёнат накардаам ва қатъан худованд найранги хиёнаткоронро ба ҷое намерасонад.
Паёмҳо:
1. Шахси карим дар садади интиқом нест, балки ба дунболи иодаи ҳайсият ва кашфи ҳақиқат аст. ««ذَلِكَ لِيَعْلَمَ
2. Бадгумониҳоро аз зеҳнҳо бар тараф кунем. «...«ذَلِكَ لِيَعْلَمَ*
3. Сўи қасд ба ҳамсари мард, хиёнат ба мард аст. ««لَمْ أَخُنْهُ
4. Хиёнат, нописанд аст, ҳар чанд дар ҳаққи кофир бошад. ««لَمْ أَخُنْهُ*
5. Нишони имони воқеи, хиёнат накардан дар пинҳони ва хифост. «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ»
6. Хоин барои кори худ бо тавҷеҳи хилофаш, нақша мекашад. ««كَيْدَ الْخَائِنِينَ
7. Юсуф талош меканд то подшоҳро метаваҷҷеҳ созад, ки иродаи худованд ва суннати илоҳӣ, нақши таъйин кунандае дар ҳаводис ва рухдодҳо дорад. «...«أَنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي
8. Хоин, ба натиҷа намерасад ва хуш оқибат нест. Оре! Агар пок бошем; «لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ» худованд иҷоза намедиҳад, нопокон обрўи моро бар бод диҳанд. ««أَنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ
9. Аз суннатҳои илоҳӣ, адами муваффақияти хоинон ва шикаст ва расвоии онон аст. ««أَنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ*
Ояти 53:
رَحِمَ رَبِّيَ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ وَمَا أُبَرِّىءُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا
Ва ман нафси худро табриа намекунам, чаро, ки нафси одами бидуни шак ҳамвора ба бадии амр мекунад, магар онки парвардигорам раҳм кунад, ки ҳамоно парвардигори ман омурзандаи меҳрубон аст.
Нуктаҳо:
* Дар Қуръон барои нафс, ҳалатҳое баён шуда аст аз ҷумла:
1. Нафси аммора, ки инсонро ба сўи зиштиҳо суқ медиҳад ва агар бо ақлу имон маҳор нашавад, инсон як бора суқут мекунад.
2. Нафси лаввома, ҳолате аст, ки инсони хилофкор худро маломату сарзаниш мекунад ва иқдом ба тавбаву узрхоҳи мекунад. (дар сураи Қиёмат омадааст)
3. Нафси мутмаинна, ҳолате аст, ки танҳо анбиёву авлиё ва тарбият шудагони вақеии онон доранд ва дар ҳар васваса ва ҳодисае, пирўзмандона берун меоянд ва дилбастаи худоянд. (дар сураи Фаҷр омадааст)
* Юсуф(а) хиёнат накардан ва сарбаландии худро дар ин озмоиш, мкрҳуни лутфу раҳми худованд медонад ва ба унвони як инсон, ки дорои табиати инсонӣ аст, худро табриа намекунад.
* Дар ривоёти мутааддид, хатароти нафс матраҳ шуда ва рози будан аз нафсро нишонаи фасоди ақл ва бузургтарин доми Шайтон донистаанд .
Имом Саҷҷод(а) дар муноҷоти «шоккин»(шикоят кунандагон), барои нафс понздаҳ хатар баён намуда, ки таваҷҷўҳ ба он муфид аст.
Паёмҳо:
1. Ҳаргиз худр ба покӣ табриа наунем. ««وَمَا أُبَرِّىءُ نَفْسِي
2. шарти камол он аст, ки ҳатто агар ҳамаи мардум ўро комил бидонанд, ў худро комил надонад. Дар моҷарои ҳазрати Юсуф; бародарон, ҳамсари Азизи Миса, шоҳид, подшон ва зиндониён ҳама гувоҳи ба камоли ў медиҳанд, вале худаш мегуяд: ««وَمَا أُبَرِّىءُ نَفْسِي
3. Хатари ҳавои нафс ҷиддӣ аст, онро содда нагирем. ««إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ дар оят чаҳор навъ таъкид ба кор рафтааст. (инна, ломи таъкид, сиғаи муболиға ва ҷумлаи исмия)
4. Анбиё бо он, ки маъсуманд, аммо ғаризаҳои инсонӣ доранд ва бо нерўи имон онро маҳор мекунанд. ««إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ
5. Ҳам аз покӣ ва иффти худ дар баробарои тўҳматҳо бояд дифоъ кард, ««أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ ва ҳам ба шарури нафс бояд эътироф намуд ва ба Худо паноҳ будр. «« إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ*
6. Нафс, хоҳиши худро такрор мекунад то инсонро гирифтор кунад. ««لأَمَّارَةٌ
7. Инсон агар дар мадори лутфи ҳақ қарор нагиад, ба таври табии ва ғаризӣ гароиши манфӣ дорад. «لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»
8. Танҳо раҳмати ў сабаби наҷот аст. Агар инсон ба ҳоли худ раҳо шавад, суқут мекунад. «إِلاَّ مَا رَحِمَ»
9. Юсуф, таҳти тарбияти махсуси Худованд аст. (калимаи «رَبِّيَ» такрор шудааст.)
10. Мураббӣ бояд раҳмату бахшиш дошта баошад. «إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»
11. Алорағми тамоми хатарот, аз раҳмати ў ноумед нашавем. «إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ»
12. Бахшандаги, муқаддимаи дарёфти раҳмати илоҳӣ аст. Аввал мефармояд: «غَفُورٌ» баъд мефармояд: «رَّحِيمٌ»
Ояти 54:
قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ
Ва подшоҳ гуфт: Юсуфро назди ман оваред то вайро (мушовири) махсуси худ қарор диҳам. Пас чун бо ў гуфтугў намуд, ба ў гуфт: Ҳамоно ту имрўз назди мо дорои манзалате бузург ва фарде амин ҳастӣ.
Науктаҳо:
* Дар «Лисон-ул-араб» омада: ҳар гоҳ инсон касеро маҳрами асрори худ қарор диҳад ва дар корҳои худ ўро мудохила диҳад, гута мешавад: «астахлисҳу».
* Юсуф(а) вақте аз зиндон озод мешавад бар дари зиндон чан ҷумлае менависад, ки симои зиндон дар он ҷумлаҳо нишон дода шудааст:
«هذا قبور الأحياء- بيت الأحزان- تجرتة الأصدقاء و شماتة الأعداء»
Яъне: Зиндон гўристони зиндагон, хонаи ғамҳо, маҳалли имтиҳони дўстон ва шамотати душманон аст.
* Подшоҳ вақте ба садоқату амонати Юсуф пай мебарад ва дар ў хиёнате намеёбад ўро барои худ бар мегузинад. Агар Худованд аз банда хиёнат набинад чи хоҳад кард!?
Ҳатман ўро барои худ бар мегузинад, ки Қуръон дар бораи паёмбарон чунин таъбире дорад: «وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى» , «وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي»
* Подшоҳ бо калимаи «ладайно» эълом кард, ки Юсуф дар ҳукумати мо ҷойгоҳ дорад, на танҳо дар дили ман, пас ҳамаи масъулин бояд аз ў итоат кунанд.
* Қудрат доштан ва амин будан дар канори ҳам арзишманд аст, зеро агар амин бошад вале имконот надошта бошад, қудрати анҷоми кореро наддорад ва агар макин бошад (ҷойгоҳ дошта бошад) аммо амин набошад, ҳайфу майли байтул-мол мекунад.
Паёмҳ:
1. Худованд агар бихоҳад, асири дирўзро амири имрўз қарор медиҳад. ««وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي
2. Дар баробари хадамоти ашхос бояд аксул-амал нишон дод ва аз онон тақдир кард. «ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي »* (подшоҳ дар баробари таъбири хоби Юсуф, дастур дод ўро озод кунанд ва аз ў таҷлил карда ва мақому мансабе ба ў дод.)
3. Инсонҳои мушрик ва кофир ҳам аз камолоти маънавӣ лаззат мебаранд. Фитрати камол дўстӣ, дар ҳар инсоне вуҷуд дорад. «« أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي
4. Барои тасаддии додани мақомҳои муҳимму калидӣ, илова бар тадбиру кордонӣ, маҳбубияту мақбулият низ бисёр муҳим аст. (Юсуф дар асари иффат, тадбир, таъбири хоб ва бузургворӣ, маҳбубияти хоссе пайдо кард ва бинобар, ин Азизи Миср гуфт ў барои худам бошад) ««أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي*
5. Покӣ, амонат, садоқат ва иффат, подшоҳонро низ ба тавозўъ вадор мекунад. ««أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي*
6. Дар гузинишҳо, мусоҳибаи ҳузурӣ низ фойдаовар аст. ««فَلَمَّا كَلَّمَهُ
7. То мард сухан нагуфта бошад, айбу ҳунараш пинҳон бошад. «فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ»
8. Барои додани масъулиятҳои муҳим, гоҳе лозим аст шахси аввали мамлакат, худ мусоҳибаи ҳузурӣ кунад. ««فَلَمَّا كَلَّمَهُ
9. Мақомҳои бузург ва калидиро ба ашхоси шоиста ва имтиҳон дода вогузорем. «...فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ»*
10. Инсони ростгў ва амин ҳатто дар ҷамъи кофирон низ мақбул ва мавриди эҳтиром аст. («ладайно» шомили ҳамаи коргузорон мешавад) ««إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ*
11. Занони Миср, ҷамоли Юсуф диданд дил аз каф доданду даст буриданд; подшоҳ амонату покии ўро дид, мулки Мисрро дар ихтиёраш ниҳод, агар ҳамаи камолоти Юсуф ошкор мешуд, чӣ мегардид?*
12. Вақте ба амонату тавону садоқати касе бовар пайдо кардем, дар вогузории масъулият ба ў даранг накунем. «إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ»* (Азизи Миср, бо қотеият ҳукм содир кард.)
13. Мушовири хос ва масъулини кишварӣ, бояд аҳли тақво, тадбир, қудрати барномарези ва амонат бошад. «مِكِينٌ أَمِينٌ...أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي» (Юсуф ҷомеи ҳамаи инҳр буд.)
14. Ба касе, ки бовару имон пайдо кардед, қудрат бидиҳед. «لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ»
15. Қудрати Юсуф(а) бидуни қайду шарт будааст. («أَمِينٌ» бидуни ҳеч шарту маҳдудияте аст.)*
Ояти 55:
قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ
(Юсуф) гуфт: Маро бар хазонаҳои ин сарзамин (Миср) бигумор, зеро, ки ман нигаҳбоне доно ҳастам.
Нуктаҳо:
* Суол: Чаро ҳазрати Юсуф(а) пешниҳоди эътои масъулият барои худро матраҳ кард? Ё ба таъбири дигар; чаро Юсуф(а) талаби раёсат кард?
Посух: Ў аз хоби подшоҳ, эҳсоси хатару зарар барои мардум кард ва худро барои пешгири аз пешомадҳои ногувори иқтисодӣ лоиқ медонист, пас барои пешгири аз зарар, омодагии худро барои қабули чунин масъулияте эълом кард.
* Суол: Чаро Юсуф(а) аз худ таъриф ва тамҷид кард, магар на ин аст, ки Қуръон мефармояд: ««فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ худро наситоед?
Посух: Ситоиши Юсуф(а), зикри қобилиятҳо ва тавоноиҳои худ, барои анҷоми маъулият буд, ки метавонист пеши осори бади қаҳтӣ ва хушксолиро бигирад, на ба хотири тафохуру сўи истифода.
* Суол: Чаро Юсуф(а) бо ҳукумати кофир ҳамкори кард? Мараг Қуръон аз он наҳй накардааст: «...وَلاَ تَرْكَنُواْ إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُواْ»
Посух: Ҳазрати Юсуф(а), барои ҳимоят аз зулм ин масхулиятро напазируфт, балки ба манзури наҷоти мардум аз фишори даврони қаҳтсолӣ, ба ин кор иқдом намуд.
Юсуф(а) ҳаргиз ҳатто як калима тамаллуқ ҳам нагуфт. Мардони сиёсӣ, одатан ба ҳангоми хатар мардумро раҳо крда ва фарор мекунанд вале Юсуф(а) бояд мардумро ҳифз кунад. Бигзарем аз ин, ки агар наметавон режими золимеро сарнагун кард ва тағйир дод, бояд ба миқдоре, ки имкон дорад аз инҳирофу зулм пешгири кард ва бахше аз умурро ба даст гирифт ва фаъолият намуд.
Дар тафсири «Намуна» омадааст: Риоят кардани «қонуни аҳамм ва муҳим» аз назари ақлу шаръ як асл аст. Ширкат дар низоми ҳукуматии ширк, ҷоиз нест вале наҷоти як миллате аз қаҳтӣ муҳимтар аст. Ба ҳамин далел, Юсуф(а) масъулияти сиёӣ напазируфт, то мабодо кўмак ба золим шавад, масъулияти низомӣ напазируфт, то мабодо хун ба ноҳақ рехта шавад. Фақат масъулияти иқтисодӣ он ҳам барои наҷоти мардумро бар ўҳда гирифт.
Ва имом Ризо(а) фармуд: Ҳангоме, ки зарурат эҷоб кард, ки Юсуф(а) сарпарастии хазонаҳои Мисрро бипазирад, худ пешниҳод дод.
Алӣ ибни Яқтин низ ба суфориши имом Козим(а)(Мўсо ибни Ҷаъфар) дар дастгоҳи хилофати Банӣ Аббос вазир буд. Вуҷуди ин гуна мардони Худо метавонад паноҳгоҳи мазлумон бошад. Имом Содиқ(а) фармуд: «كَفّارَةُ عَمَلِ السُّلْطانِ قَضاءُ حَوائِجِ الأخَوان» Каффораи кори ҳукуматӣ, баровардани ниёзмандии бародарони динӣ аст.
Аз имом Ризо(а) пурсиданд: Шумочаро вилоятъаҳдии Маъмунро пазируфтаед?
Дар ҷавоб фармуд: Юсуф(а), ки паёмбар буд дар дастгоҳи мушрик рафт, ман, ки васийи паёмбарам, дар дастгоҳи шахсе, ки изҳори мусалмонӣ мекунад рафтаам. Бигзаре, ки пазируфтани ман маҷбурӣ аст, дар ҳоле, ки Юсуф(а) бо ихтиёр ва ба хотири аҳаммияти мавзўъ, он масъулиятро пазируфт.
* Ҳангоме, ки Юсуф(а) мақому манзалат пайдо кард, дархости дидори волидайн накард, балки дархости масъулияти хазонадорӣ намуд, зеро дидор ҷанбаи отифӣ дошт ва наҷоти мардум аз қаҳтӣ, рисолати иҷтимоии ў буд.
* Имом Содиқ(а) хитоб ба гурўҳе, ки изҳори зуҳд карда ва мардумро дахват мекарданд, ки монанди онон зиндагиро бар худ сахт бигиранд...фармуд: Шумо дар бораи Юсуфи паёмбар, чӣ гуна фикр мекунед, ки ба подшоҳи Миср гуфт: «« اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ ва кори Юсуф ба онҷо расид, ки ҳамаи кишвар ва атрофи он то Яманро дар ихтиёр гирифт... дар айни ҳол наёфтем касеро, ки ин корро бар ў айб гирифта бошад.
* Дар ривоте аз имом Ризо(а) омадаат: Юсуф(а) дар ҳафт соли аввал, гандумҳор ҷамъовари ва азхира мекард ва дар ҳафт соли дуввўм, ки қаҳтӣ оғоз шуд, онҳоро ба тадриҷ ва бо диққат дар ихтиёри мардум, барои масрафҳои рўзмарраи зиндагияшон қарор медод ва бо диққату амонатдорӣ, кишвари Мисрро аз бадбахтӣ наҷот дод.
Юсуф(а) дар ҳафт сол давраи қаҳтӣ, ҳаргиз бо шиками сер зиндаги накард, то мабодо гуруснагонро фаромўш кунад.
* Дар тафири «Маҷма-ул-баён» ва «Ал-мизон» аз навъи амалкарди Юсуф(а) ин гуна ёд мешавад:
Вақте қаҳтсолӣ оғоз шуд; ҳазрати Юсуф(а) дар соли аввал, гандумро бо тиллову нақра, дар соли дуввўм, гандумро дар муқобили ҷавоҳир ва зеваролот, дар соли севвўм, гандумро бо чаҳорпоён, дар соли чаҳорўм, гандумро дар муқобили бардаҳо, дар соли панҷўм, гандумро бо хонаҳо, дар соли шишўм, гандумро бо мазореъ (киштзорҳо) ва дар соли ҳафтўм, гандумро бо барда гирифтани худи мардум муомила намуд. Вақте соли ҳафтўм ба поён расид, ба подшоҳ гуфт:
Ҳамаи мардум ва сармояҳояшон дар ихтиёри ман аст вале Худоро шоҳид мегирам ва ту низ гувоҳ бош, ки ҳамаи мардумро озод ва ҳамаи амволашонро бар мегардонам ва коху тахту хотам(мўҳру ангуштар)ро низ пас медиҳам. Ҳукумат барои ман василаи наҷоти мардум буд, на чизи дигар, ту бо онон ба адолат рафтор кун.
Подшоҳ бо шунидани ин сухаоно, чунон худро дар баробари азамти маънавии Юсуф(а) кўчаку ҳақир ёфт, ки як бора забон ба зикр кушоду гуфт: «أشهد أن لا إله إلاّ الله و أنك رسوله» Ман ҳам имон овардам, вале ту бояд ҳоким бошӣ. «إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ»
* Дар интихобу гузиниши ашхос, ба меъёрҳои Қуръонӣ таваҷҷўҳ кунем. Илова бар «حَفِيظٌ عَلِيمٌ» будан, меъёрҳои дигаре дар Қуръон зикр шудааст, аз он ҷумла:
1. Имон. ««أَفَمَن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَن كَانَ فَاسِقًا لَّا يَسْتَوُونَ
2. Собиқа. «أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ-«وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ
3. Ҳиҷрат. ««وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلاَيَتِهِم مِّن شَيْءٍ
4. Тавони ҷисмӣ ва илмӣ. «وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»
5. Асолати хонаводаги. ««مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ
6. Ҷиҳод ва мубориза. ««فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
паёмҳо:
1. Ҳар ҷо лозим бошад, бояд довталаби масъулиятҳои муҳим шуд. «...قَالَ اجْعَلْنِي»
2. Нубувват бо ҳукумату сиёсат созгор аст, ҳамчунон, ки диёнат, аз сиёсат ҷудо нест. «اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ»
3. Дар ба кор гирии ашхоси лоиқ, алоқаи шахсии ў дар назар гирифта шавад. «...اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ»*
4. Ибтидо дастёбии ба шоистаги, сипас дархости масъулият. «...اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ ...أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي»*
5. Вақте дар коре маҳорат дорем, эътимоди ба нафс дошта бошем ва худро арза кунем. «اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ»*
6. Дар ҳар мавқеияте, ки шахс қарор дорад, бояд ба назароти ашхоси поинтар ва мушовирони амин таваҷҷўҳ дошта бошад. (Подшоҳи Миср ба пешниҳоди Юсуф(а), ки гуфт: «اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ», таваҷҷўҳ кард ва онро пазируфт.)*
7. Тобиияти минтақаӣ, асл нест. Юсуф(а) Мисрӣ набуд, вале дар ҳукумати Миср варид шуда масъулият гирифт. (миллигароӣ мамнўъ аст.) «اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ»
8. Дар ҳангоми зарурат, баёни лаёқату шоистагии худ, мунофоте бо зуҳду ихлос надорад. ««إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ
9. Аз маҷмўаи ду васфе, ки подшоҳ аз Юсуф(а) баён кард; «مِكِينٌ- أَمِينٌ» ва ду сифате, ки Юсуф(а) барои худ баён намуд; ««حَفِيظٌ- عَلِيمٌ сифатҳои коргузорони шоиста ба даст меояд. «макин ва амин» яъне қудрату амонат, «ҳафиз ва алим» яъне посдориву тахассус.
Аяти 56:
نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاءُ وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ
وَلاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
Ва мо ин гуна ба Юсуф дар он сарзамин, қудрату тавонгарӣ додем, ки дар он ҳар ҷо, ки хоҳад қарор гирад (ва тасарруф кунад.) Мо раҳмати худро бар ҳар кас, ки бихоҳем мерасонем ва подоши некўкоронро зойеъ намегардонем.
Ояти 57:
وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ
Ва қатъан барои касоне, ки имон оварда ва ҳамвора тақво пеша кардаанд, подоши охират беҳтар аст.
Нуктаҳо:
* Дар ин ду оят ҳазрати Юсуф ба унвони «мўҳсин», «мўъмин» ва «муттақӣ» ситоиш шудааст.
* Дар саросари ин сура, иродаи Худовандро метваон бо ирода ва хости мардум муқойиса кард; бародарони Юсуф ирода карданд бо андохтани ў дар чоҳ ва барда сохтани Юсуф, ўро хор созанд, аммо Азизи Миср дар бораи ў гуфт: «أَكْرِمِي مَثْوَاهُ» Ўро гиромӣ бидоред. Ҳамсари Азиз қасд намуд домани ўро олуда созад, аммо Худованд ўро пок нигаҳ дошт. Баъзе хостанд бо зиндони кардани Юсуф муқовимати ўро дар ҳам шикананд ва таҳқираш кунанд: «لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ» аммо дар муқобил Худованд ирода кард ўро азиз бидорад ва ҳукумати Мисрро ба ў бахшад; «...مَكَّنَّا لِيُوسُفَ»
* Имом Содиқ(а) фармуд: Юсуф инсони ҳур ва озодае буд, ки ҳасодати бародарон, асорат дар чоҳ, шаҳвати занон, зиндон, тўҳмат, раёсату қудрат дар ў асар нагузошт.
* Подошҳои ухравӣ, беҳтар аз подошҳои дунявӣ аст, зеро подошҳои ухравӣ:
а) Маҳдудият надоранд. «لَهُم مَّا يَشَاءُونَ»
б) Аз байн рафтанӣ нестанд. «خَالِدِينَ فِيهَا»
в) Дар як макон маҳдуд нестанд. ««نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ
г) Ба муҳосибаи мо дар намеоянд. ««أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ
д) Молиёту офоту амроз надоранд. «لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا»
Паёмҳо:
1. Суннати Худованд, иззат бахшӣ ба ашхоси покдоману бо тақво аст. «كَذَلِكَ»
2. Гар чи дар зоҳир подшоҳи Миср ба Юсуф(а) гуфт: «إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ» вале дар ҳақиқат Худованд ба Юсуф қудрат дод. «مَكَّنَّا»
3. Ҳаққи тасарруф аз шаъни ҳукумат аст. ««مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاء*
4. Доираи ихтиёроти Юсуф(а) густарда буд. ««حَيْثُ يَشَاء
5. Қудрат агар дар дасти аҳлаш бошад раҳмат аст ва гарна зиёнбахш хоҳад буд. «نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا»
6. Дар ҷаҳонбении илоҳӣ, ҳеч коре бидуни подош намемонад. ««وَلاَ نُضِيعُ
7. Зойеъ кардани ҳуқуқи мардум ё аз рўи ӣаҳл аст ё бухл ё нотавонӣ ва ё..., ки ҳеч кадом дар бораи Худованд вуҷуд надорад. ««لاَ نُضِيعُ
8. Расидан ба ҳукумату қудрат дар дунё, мунофоте бо некўкориву имону тақво надорад. «أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ...« مَكَّنَّا لِيُوسُفَ*
9. Машият ва хостаи илоҳӣ, низомдор ва қонунманд аст. Агар мефармояд: «« مَن نَّشَاءُ, ҳар киро бихоҳем, ба дунболаш мефармояд: Хости мо бе ҷиҳат нест балки бар асоси некўкории мардум аст. ««لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
10. Некўкорон, илова бар баҳраманд шудан аз подош дар ҳаёти дунё аз подошҳои бартари ухравӣ низ бархўрдор хоҳанд шуд. «وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»
11. Агар некўкор дар ин дунё ба подошу мақоме нарасид, нигарон набошад, ки дар ҷои дигар ҷуброн мешавад. «وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ...لاَ نُضِيعُ»*
12. Подшоҳӣ ва ҳукумат низ дар баробари аҷри охират ночиз аст. «..وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْر»*
13. Имконоти моддӣ ва ҳукумати зоҳирӣ барои мардони Худо лаззатовар нест, ончи барои онон матлуб ва дўст доштани аст охират аст. «وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْر»
14. Агар шумо ба суроғи тақво биравед мо низ раҳмати худро ба шумо нозил мекунем. «وَكَانُواْ يَتَّقُونَ...لِّلَّذِينَ...نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا»
15. Имон, ҳамроҳи тақво чорасоз аст ва гарна сарнавишти мўъмини гунаҳкор, мубҳам аст. «آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ»
16. Тақвое, ки як хислат пойдор шуда бошад, арзиш ва подоши абадӣ дорад. «كَانُواْ يَتَّقُون»
17. Имон ва мулозимат бар тақво, шарти баҳраманди аз подошҳои ухравӣ аст. «وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ»
18. Тақво, марҳала ва мартабаи болотаре дар имон аст. « آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ»*
Ояти 58:
وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَه مُنكِرُونَ
(Сарзамини Канъонро қаҳтӣ фаро гирифт) ва (дар пайи маводди ғизоӣ) бародарони Юсуф (ба Миср) омаданд ва бар ў дохил шуданд, онгоҳ (Юсуф) ононро шинохт, вале онҳо ўро нашинохтанд.
Нуктаҳо:
* Тибқи пешбини ва пешгўии Юсуф, мардум ҳафт сол дар нозу неъмату борон буданд вале баъд аз он, ҳафт соли дуввўм фаро расид ва мардум дучори қаҳтиву хушксолӣ шуданд. Доманаи қаҳти аз Миср ба Фаластину Канъон расид. Яъқуб ба фарзандони худ гуфт: Барои таҳияи гандум ба сўи Миср равона шаванд. Онон дохили Миср шуда ва дархости худро арза карданд. Юсуф дар миёни дархосткунандагони ғалла, бародарони худро дид, аммо бародарон Юсуфро нашинохтанд ва ҳақ ҳам ҳамин буд, зеро аз замони андохтани Юсуф ба чоҳ то ҳукумати ў дар сарзамини Миср, ҳудуди бист то сӣ сол фосила шуда буд.
Юсуф(а) вақте аз чоҳ берун омад, навҷавон буд, «يَا بُشْرَى هَذَا غُلاَمٌ» чанд сол дар хонаи Азиз хидматкор буд ва солҳо низ дар зиндон ба сар бурд ва аз замони озодии ў аз зиндон низ ҳафт сол (давраи нозу неъмат ва пур обӣ) гузашта буд ва ҳол, ки солиёни қаҳти буд, бародарон ба Миср омада буданд.
Паёмҳо:
1. Дар замони қаҳти, ҷирабандӣ лозим аст ва ҳар кас бояд барои гирифтани саҳмия, худ муроҷит кунад то дигарон ба номи ў сўистифода накунанд. «إِخْوَةُ» бо ин, ки метавонистанд як нафарро ба намояндаги бифиристанд, ҳамаи бародарон омаданд.
2. Дар замони қаҳти агар минтақаҳои дигар аз мо кўмак хостанд, кўмак кунем. «وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ»
3. Дар вақти ниёзу тангдастӣ сокин ва рокид набошем ва ҳатто аз дигар кишварҳо кўмак бигирем. «وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ»*
4. Гоҳе залим мўҳтоҷи мазлум мешавад. «وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ» (кўҳ ба кўҳ намерасад, одам ба одам мерасад.)*
5. Мулоқоти мардум ҳатто ғайри Мисриён бо Юсуф, амре саҳлу осон буд. «فَدَخَلُواْ...جَاءَ إِخْوَةُ» (сарони ҳукуматҳо бояд барои худ барномае бирезанд, ки мулоқоти мардум бо онон ба осони сурат бигирад.)
6. Хотироти даврони кўдакӣ дар зеҳн нақш мебандад ва аз байн намеравад. ««فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ* (бародарон дар бузургӣ бо Юсуф маҳшур буданд; вале Юсуф дар кўдакӣ онҳоро дида буд, бинобарин, Юсуф онҳоро шинохт вале онон Юсуфро нашинохтанд).*
Ояти 59:
أَلاَ تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ
Ва чно Юсуф борҳои (ғизоии) ононро омода сохт, гуфт: Бародари падарии худро (дар навбати оянда) назди ман оваред. Оё намебенид, ки ман паймонаро комил медиҳам ва беҳтарин мизбон ҳастам.
Нуктаҳо:
* Юсуф гуфт: « ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم» яъне бародаре, ки шумо аз падар доред ва нагуфт: бародари ман, аз ин калом маълум мешавад, ки Юсуф дар чеҳраи ношинос, боби гуфтугўро бо бародарон боз кард ва онҳо ҳамчунон, ки дар тафсирҳо амадааст гузориш доданд, ки мо фарзандони Яъқуб наводаи Иброҳим(а) мебошем. Падари мо пирамарде аст, ки ба хотири ғуму андўҳи фарзандаш, ки гург ўро пора карда, солҳост гирён ва гўшагир аст ва яке аз бародаронамонро низ ба хидмати ў гузоштаем, агар мумкин аст саҳми он падару бародарро низ ба мо бидиҳед, ки бо хушҳоли баргардем. Юсуф дастур дод илова бар бори даҳ шутур, ду бори дигар саҳми Яъқуб ва бародари дигар низ афзуда шавад.
* Юсуф барои ҷазби бародарони хатокор гуфт: «أَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ» ман беҳтарин мизбонам ва он бародарон ҷазб шуданд вале Худованд барои ҷазби мардум иборатҳои зиёде дорад:
««خَيْرُ الرَّازِقِينَ Ў беҳтарин рўзирасон аст.
««خَيْرُ الْغَافِرِينَ Ў беҳтарин бахшандааст.
«خَيْرُ الْفَاتِحِينَ» Ў беҳтарин кушоишгар аст.
«خَيْرُ الْمَاكِرِينَ» Ў беҳтарин тадбиркунандааст.
«خَيْرُ الْوَارِثِينَ» Ў беҳтарин ворис аст.
«خَيْرُ الْحَاكِمِينَ» Ў беҳтарин довар аст.
Аммо гурўҳи бисёре аз мардум ҷазб намешаванд.
Паёмҳо:
1. Юсуф бар тақсими рўзиҳои захира шудаи Миср, назораи мустақим дошт. «جَهَّزَهُم»
2. Мудирияти суҳеҳи Юсуф(а) мўҷиб шуд дар замони қаҳти на танҳо мушкиле барои мардуми Миср пеш наояд балки ба атроф низ кўмак кунад. «جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ»*
3. Ҳам роздори лозим аст ва ҳам ростгўӣ. Юсуф гуфт: «أَخٍ لَّكُم» ва нагуфт: бародари ман, то ростгўӣ ва роздорӣ бо ҳам риоят шавад.
4. Ашхос ё муассисаҳо ва ё кишварҳое, ки кўмакҳои иқтисодӣ мекунанд, метавонанд баъзе аз шароитро дар ҷиҳати рушд ва ё масолеҳи дигар, матраҳ кунанд. «... ائْتُونِي بِأَخٍ»
5. Ҳатто дар замони бўҳрон ва қаҳти низ бе адолати ва камфурўшӣ мамрўъ аст. «أُوفِي الْكَيْلَ»
6. Дар муомила бояд миқдори ҷинс мушаххас бошад. « الْكَيْلَ»
7. Бадиҳоро бо хубиҳо ҷавоб диҳем. (Юсуф саҳми бародаронро комил дод ва дар бораи зулме, ки ба ў карда буданд сухан нагуфт) «أُوفِي الْكَيْلَ...وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ»*
8. Камфурўшӣ ё адолати коргузорон, (коргарон ва дастёрон) ба ҳисоби масъули аслӣ ва мудир аст. «أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ»
9. Хариду фурўш ва тақсими ғаллот дар Миср [дар] замони Юсуф(а) бо паймона будааст. «أُوفِي الْكَيْلَ»*
10. Масъулони тақсими имконоти умумӣ бояд одил бошанд. «أُوفِي الْكَيْلَ»*
11. Қудратро василаи интиқом қарор надиҳем. «أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ»*
12. Меҳмон навозӣ аз ахлоқи паёмбарон аст. «خَيْرُ الْمُنزِلِينَ»
13. Ба мусофирон ва корвонҳое, ки дохили минтақаи мо мешаванд ҳатто дар замони ниёзу қаҳти, эҳтиром кунем. «خَيْرُ الْمُنزِلِينَ»
Ояти 60:
فَإِن لَّمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ عِندِي وَلاَ تَقْرَبُونِ
(Вале) агар он бародарро назди ман найваред, на паймонае (аз ғалла) назди ман хоҳед дошт ва на наздики ман шавед.
Паёмҳо:
1. Дар мудирият, ҳам муҳаббат лозим аст ва ҳам таҳдид. Аввал мужда ва муҳаббат; «وَأَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ» баъд таҳдид ва ултиматом. « فَإِن لَّمْ تَأْتُونِي»
2. Заминаҳои сўистифодаро аз байн бибарем. (Агар раст шавад, ки ҳозирон саҳми ғоибонро бигиранд, баъзе сўистифода мекунанд.) « فَإِن لَّمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ»*
3. Дар иҷрои қонун, миёни бародару хонавода ва дигарон набояд табъиў қоил шуд. « فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ» (ҳар шахсе саҳми муайяне дошт ва бояд худ дорёфм мекард.)
4. Дар таҳдид лозим нест, ки мудир тасмими сад дар сад бар иҷро дошта бошад. « فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ» (зеро Юсуф касе набуд, ки ҳозир шавад бародаронаш аз қаҳти бимиранд.)
5. Қотеият дар пиёда кардани барномаҳо, шарти раҳбарӣ аст. «فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ عِندِي وَلاَ تَقْرَبُونِ»
Ояти 61:
قَالُواْ سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ
(Бародарон ба Юсуф) гуфтанд: Ўро бо исрору илтимос аз параш хоҳем хост ва ҳамтан ин корро хоҳем кард.
Нуктаҳо:
* «Муровада» ба муроҷиаи пай дар пай, ҳамроҳ бо илтимос ё фиребу найранг гуфта мешавад.
* Бўи ҳасад аз каломи бародарон истишмом мешавад, ба ҷои «обоано» (падарамон) гуфтанд: «обоаҳу» (падараш). Дар аввали сура ниў гуфтугўи бародарон ин буд: «لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ «أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا падар барои мост вале Юсуф ва бародарашро бештар аз мо дўст дорад.
Паёмҳо:
1. Сафари фарзанди хурдсол бояд ба изни падар ва ризояти ў бошад. «سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ»*
2. Бародарони Юсуф аз аксул-амали манфии падарашон дар баробари тақозои ҳамроҳ бурдани Бенёмин огоҳ буданд. («سَنُرَاوِدُ» ба маънои гуфтугўи пай дар пай ҳамроҳ бо нақшаву тадбир аст)*
3. Ҳазрати Яъқуб(а) пас аз моҷарои Юсуф Бенёминро аз худ дур намекардааст ва ҷудо кардани ў аз падар, кори осоне набуд. «سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ»*
Ояти 62:
يَعْرِفُونَهَا إِذَا انقَلَبُواْ إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ
Ва (Юсуф) ба ғуломони худ гуфт: Ончиро ба унвони қимат пардохтаанд дар борҳояшон бигузоред, то чун ба хонаводаи худ боз гарданд онро боз шиносанд, ба умеди он, ки (бори дигар) бар гарданд.
Нуктаҳо:
* Ҳазрати Юсуф, ки дар оятҳои пеш, аз ў бо иборатҳои чун ; «Содиқ, Мўҳсин, Мухлас» ёд шуда, яқинан байтул-молро ба падару бародарони худ намебахшад ва мумкин аст, ки пули ғалларо аз саҳм ва милки шахсии худ дода бошад.
* Пулро бар гардонд то бе пулӣ, монеи сафари дуввўми онҳо нашавад. «لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ». Илова бар он, ки бар гардондани пул, нишонаи самимияту надоштани сўи қасд аз исрори бар овардани бародар аст ва махфиёна дар байни коло гузоридан нишонаи бе миннат будан ва ҳифз аз дастбурди дуздош аст.
* Юсуф, ки дирўз бардаву хидматкор буд, имрўз ғулому хидматкор дорад. «لِفِتْيَانِهِ» Аммо дар ҳангоми мулоқоти бародарон, на интиқом гирифт ва на гилояе намуд ва на кинае дошт. Балки бо баргардондани сармояи онон, ба онҳо таваҷҷўҳ дод, ки ман шуморо дўст медорам.
Паёмҳо:
1. Мудир ва раҳбари лоиқ бояд тарҳҳояш ибтикорӣ ва навовариӣ бошад. « اجْعَلُواْ»
2. Бадиҳоро бо хубиҳо ҷуброн кунем. «اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ»
3. Силаи раҳм яъне кўмак намудан, на муомила кардан. « اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ»
4. Пул гирифтан дар замони ниёз аз падари пир ва бародарон, бо каромати нафс созгор нест. « اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ»
5. Юсуф(а), кори бар гардондани пули бародаронро бар ўҳдаи чанд нафар гузошт. Шаяд барои ин, ки кор зудтар анҷом шавад ва бародарон бо хабар нашаванд. « اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ»
6. Кўмак ба дигаронро ҳаттал-имкон махфиёна анҷом диҳем. « فِي رِحَالِهِمْ»»*
7. На интиқом ва на кина, балки ҳадя додан барои иртиботи баъдӣ. «لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ... اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ»
8. Барои боз ёфтани инсонҳо, бояд аз пул гузашт. « لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ... اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ»
9. Эҳсон ва хубӣ кардан беҳтарин василаи ҷазби ашхос аст. «يَرْجِعُونَ... اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ »*
10. Масъулон, коргузорони худро нисбат ба барномаҳову тарҳҳо комилан ошно кунанд то мудирони муваффақе бошанд. (Юсуф ба ҳама фаҳмонд, ки ҳадафи ин кор, бозгашти ин корвон аст) «لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»*
11. Дар тарҳҳову барномаҳо, яқини сад дар сад ба амалӣ шудани он лозим нест. «لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»
Ояти 63:
فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ فَلَمَّا رَجِعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُواْ يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ
Пас чун ба сўи падари худ боз гаштанд, гуфтанд: Эй падар паймона (барои навбати дигар) аз мо манъ шуд, пас бародарамон (Бенёмин)ро бо мо бифирист то саҳмия ва паймонаи худро бигирем ва мо ҳатман нигаҳбони ў хоҳем буд.
Паёмҳо:
1. Яъқуб ба хонаводаву фарзандони худ, мудирият ва тасаллути комил дошт ба наҳве, ки рафту омадҳо бояд зери назари ў бошад. «...يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا»
2. Бенёмин бидуни иҷозаи падар ба мусофират қадам намегузошт. «فَأَرْسِلْ مَعَنَا»
3. Барои гирифтани чизе ва ё ҷалби эътимоди касе, аз отифаҳо истифода кунем. «أَخَانَا»
4. Муҷрим чун дар дарун нигаронӣ дорад, дар суханонаш таъкидҳои пай дар пай дорад. ««إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (калимаи «инно» ва ҳарфи «лом» ва ҷумлаи исмия нишонаи таъкид аст.)
Ояти 64:
فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَمَا أَمِنتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِن قَبْلُ
(Яъқуб) гуфт: Оё шуморо бар ў амин бидонам. Ҳамон тавр, ки шуморо бар бародарош амин донистам (ва дидед, ки чи шуд) пас (ба ҷои шумо ба Худо бовар мекунам, ки) Худованд беҳтарин ҳофиз аст ва ў меҳрубонтарин меҳрубонон аст.
Нуктаҳо:
* Суол: Бо таваҷҷўҳ ба собиқаи баде, ки фарзандони Яъқуб доштанд, чаро падарошон ду бора фарзанди дигарашро ба онон супурд?
Ҷавоб: Фахри Розӣ эҳтимолоти зиёдеро матраҳ намуда, ки ҳар кадом аз онҳо метавонад ҷавобе бар ин мувофиқат бошад;
Аввалан: Бародарон аз иқдоми аввалияашон ба натиҷае, ки мавриди назарашон буд, (маҳбубият дар назди падар) нарасида буданд.
Дуввуман: Ҳасодати бародарон нисбат ба ин бародар, камтар аз Юсуф буд.
Суввўман: Шояд қаҳтиву хушксолӣ шароити хоссеро падид оварда буд, ки суфари ду бораро зарурӣ мекард.
Чаҳорўман: Даҳҳо сол аз ҳодисаи аввал гузашта ва фаромўш шуда талаққӣ мешуд.
Панҷўман: Худованди мутаол дар ҳифзи фарзандаш ба ў башорат дода буд.
* Дар ояти 12, ҳазрати Яъқуб(а) дар мавриди Юсуф(а), ба ҳофиз будани бародаронаш бовар кард, ба фироқи Юсуф ва нобиноӣ гирифтор шуд вале дар мавриди Бенёмин ба Худо такя карду гуфт: « فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا» ҳам тавоно шуд ва ҳам бино ва ҳам фироқу ҷудоӣ поён ёфт.
Паёмҳо:
1. Зуд бовар кардан ба касе, ки собиқаи тахаллуф доард, ҷоиз нест. ««هَلْ آمَنُكُمْ Оё шуморо амин бидонам?
2. Ёди хотироти талхи гузашта, инсонро дар баробари ҳодисаҳои оянда бима мекунад. أَمِنتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِن قَبْل»» (яъне ман як бор дар гузашта шуморо бар бародараш амин донистам ва дидед чи шуд.)
3. Бо як шикаст ё як таҷрибаи талх, худро канор накашем. «فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا» Яъқуб бор дигар фарзанди дуввўмро бо таваккул ба Худо ба бародарон супорид.
4. Бародарони Юсуф, худро ҳофиз пиндоштанд, «إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» аммо ҳазрати Яъқуб тазаккур дод, ки Худованд ҳофиз аст. «...فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا»*
5. Бар омилҳои зоҳириву моддӣ ҳар чанд фаровон бошанд такя накунем, танҳо бар Худо таваккул кунем. « فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا»*
6. Бо таваҷҷўҳ ба раҳмати бе назири илоҳӣ ва бо таваккул ба Худованд, ба истиқболи ҳодисаҳои зиндагӣ биравем. «« فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
7. Ҳифозати илоҳӣ, партаве аз раҳмати ўст. « فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»
Ояти 65:
وَلَمَّا فَتَحُواْ مَتَاعَهُمْ وَجَدُواْ بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُواْ يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ
أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ
Ва ҳангоме, ки борҳои худро кушоданд, дарёфтанд, ки сармояашон ба онҳо боз гардонда шуда, гуфтанд: Эй падар (дигар) чи мехоҳем? Ин сармояи мост, ки ба мо боз гардонда шуда ва мо қувват ва ғизои хонаводаи худро фароҳам ва аз бародарамон ҳифозат мекунем ва (бо бурдани ў) як бори шутур меафзоем ва ин (паймонаи изофӣ назди Азиз) паймонаи ночиз аст.
Нуктаҳо:
* Шояд маънои оят чунин бошад: Ин миқдоре, ки гирифтаем ба ҷое намерасад, агар навбати дигар биравем, бори бештаре мегирем.
* Калимаи «намир» аз «мир» яъне маводди ғизоӣ ва «намиру аҳлано» яъне ба хонаводаи худ ғизо мерасонем.
* Аз ҷумлаи «наздоду кулла баъир» истифода мешавад, ки саҳми ҳар нафар, як бои шутур буда, ки бояд худи шахс ҳозир бошад ва дарёфт кунад.
Паёмҳо:
1. Ҳунари Юсуф, на фақат инсон будан, ки инсонсозӣ аст. ««وَجَدُواْ بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ (ба бародарони ҳасуд ва ҷафокори худ, махфиёна ҳадя медиҳад то заминаро барои муроҷиати онҳо фароҳам созад. Қуръон мефармояд: «ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» Бадиро бо хубӣ дафъ кунед)
2. Агар аз аввал пул ва баҳои коло гирифта нашавад, харидор таҳқир мешавад. Агар қасди ҳадя ҳаст ибтидо пул гирифта шавад вале ба шакли оқилона бар гардонда шавад. ««رُدَّتْ إِلَيْهِم
3. Мард, масъули тағзияи хонаводааст. ««نَمِيرُ أَهْلَنَا (яъне ғизои хонаводаро мо таҳия мекунем.)
4. Саҳмиябандии маводди ғизоӣ дар шароити камбуд, коре писандидааст. «وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ»
Ояти 66:
قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَن يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ
(Падар) гуфт: Ман ҳаргиз ўро бо шумо нахоҳам фиристод то он, ки ( бо савганд) ба номи Худо, аҳдномае мўҳкам биёваред, ки ҳатман ўро назди ман бар гардонед, магар он, ки ҳамаи шумо гирифтори ҳодисае шавед. Пас чун аҳдномаи худро оварданд (падар) гуфт: Худованд бар ончи мегўем вакил аст.
Нуктаҳо:
* «Мувасси» яъне ончи сабаби итминону боварӣ ба гуфтаҳову ваъдаҳост, ки метавонад аҳд, савганд ва назр бошад. «مَوْثِقًا مِّنَ اللّهِ»
паёмҳо:
1. Танҳо ба хешовандӣ иктифо накунем ва қарордодҳоро мўҳкам кунем. (Падар гуфт: То аҳднома нагузоред, иҷоза намедиҳам) «...«لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى*
2. Имони ба Худо ва савганду назру аҳд бо ў, мўҳкамтарин пуштивона буда ва ҳаст. «مَوْثِقًا مِّنَ اللّهِ»
3. Ҳар гоҳ аз шахсе бадқавлӣ ва бадрафторӣ дидем, дар навбати баъд қарордодро мўҳкамтар кунем. ««مَوْثِقًا
4. Фарзанди худро ба роҳатӣ ҳамрои дигарон нафиристем. ««تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللّهِ
5. Дар қарордодҳо, пешбинии ҳодисаҳои ғайри мунтазира ва берун аз мадори ихтиёрро бикунем. «إِلاَّ أَن يُحَاطَ بِكُمْ» (яъне магар он, ки мо гирифтори ҳодисаи ғайри мунтазирае шавем, ки дар ин сурат таклифе надорем.)
6. Мўҳкмкориҳои қонунӣ ва ҳуқуқӣ, моро аз таваккул ба Худованд ғофил накунад. «اللّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ»
Ояти 67:
وَقَالَ يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُواْ مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُواْ مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
Ва (Яъқуб) гуфт: Эй писарони ман (чун ба Миср расидед, ҳама) аз як дарвоза (ба шаҳр) дохил нашавед (то таваҷҷўҳи мардум ба шумо ҷалб нашавад) балки аз дарвозаҳои мухталиф дохил шавед ва (бидонед ман бо ин суфориш) наметавонам чизе аз (муқаддароти) Худоро аз шумо дур кунам. Фармони ҷуз барои Худо нест, танҳо бар ў таваккул мекунам ва ҳамаи таваккулкунандагон (низ) бояд бар ў таваккул намоянд.
Паёмҳо:
1. Отифаи падарӣ ҳатто нисбат ба фарзандони хатокор, аз байн намеравад. «يَا بَنِيَّ»
2. Чораандешӣ ва тадбир барои ҳифзи саломати фарзандон, лозим аст. «...يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُواْ»
3. Вақте тавсия кунанда олиму огоҳ аст лозим нест фармонбар аз фалсафаи он дастур огоҳ бошад. («...لاَ تَدْخُلُواْ» ро амал карданд ва фалсафа ва рози онро напурсиданд)*
4. Аз беҳтарин замонҳои мавъиза, дар остонаи сафар аст. Яъқуб дар остонаи сафари фарзандон ба онон гуфт: «يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُواْ مِن بَابٍ وَاحِدٍ»
5. Пеши ҳассосиятҳо, бадгумониҳо ва чашмзахмҳоро бигирем, дохил шудани гурўҳе ҷавон ба минтақаи бегона, омили бадгумонӣ ва бадгўӣ ва суханчини аст. «لاَ تَدْخُلُواْ مِن بَابٍ وَاحِدٍ»
6. Фақат боздоранда ва наҳйкунанда намошем, балки роҳи ҳал ниў нишон бидиҳем. «وَادْخُلُواْ...لاَ تَدْخُلُواْ»*
7. Барои расидан ба мақсуд бояд роҳҳои гуногунро паймуд. «وَادْخُلُواْ مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ»*
8. Мудири хуб бояд илова бар барномарезӣ, ҳисоби эҳтимолотро бикунад, зеро инсон дар идораи корҳои худ мустақил нест. Яъне бо ҳамаи муҳосибот ва диққатҳо боз ҳам дасти Худо боз аст ва тазмине барои анҷоми сад дар сади муҳосиботи мо нест. «وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ»
9. Дар баробари муқаддароти ҳатмии Худованд, чорае ҷуз таслим нест. «وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ»
10. Ҳокими мутлақи ҳастӣ, Худованд аст. ««إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ
11. Ҳам эҳтиёт ва муҳосиба лозим аст; «...لاَ تَدْخُلُواْ» ва ҳам таваккул ба Худованд зарурӣ аст. «عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ» бо таваккул зонуи уштур бибанд.
12. Ба ғайри Худованд, таваккул накунем. «عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ» чаро, ки ў ба танҳоӣ кифоят мекунад, «وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلاً» ВА беҳтарин вакил аст. «وَنِعْمَ الْوَكِيلُ»
13. Яъқуб, ҳам худ таваккул кард ва ҳам дигаронро бо амр ба таваккул шавқманд намуд. «...فَلْيَتَوَكَّلِ...تَوَكَّلْتُ»
Ояти 68:
وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ إِلاَّ حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ
Ва чун аз ҳамон ҷо, ки падарашон дастур дода буд дохил (и Миср) шуданд, ин кор дар баробари иродаи Худованд ҳеч судашон набахшид, ҷуз он, ки ниёзе дар дили Яъқуб буд, ки амалӣ шуд. (Танҳо асари дохил шудан аз чанд дарвоза ҳифз аз чашмзахм ва расидани бародарон, ба хусус Бенёмин ба Юсуф буд, ки амалӣ шуд ва асари дигаре надошт) ва албатта (Яъқуб) ба хотири ончи ба ў омўзиш дода будем дорои илме (фаровон) буд вале бештари мардум огоҳ нестанд.
Нуктаҳо:
* Дар ин, ки орзуи дарунӣ ва ҳоҷати Яъқуб, ки бароварда шуд чи будааст, эҳтимолоте вуҷуд дорад:
1. Расидани Бенёмин ба Юсуф ва хориҷ шудани Юсуф аз танҳоӣ, дар чанд ба сурати тўҳмати дуздӣ бошад.
2. Суръат бахшидан ба висоли падару писар, ки дар оянда ба он ишора хаҳад шуд.
3. Анҷоми вазифа, бидуни он, ки ўҳдадори натиҷаи он бошад. Ҳоҷати Яъқуб он аст, ки дар муқаддамоти кор кўтоҳӣ нашавад ва аз як дар дохил нашаванд вале ончи хоҳад шуд ба дасти Худованд аст.
Паёмҳо:
1. Таҷрибаҳои талх, инсонро бо адаб мекунад ва суханони бузургонро мепазирад. ««وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم
2. Итоат аз падар, лозим ва арзишманд аст. « دَخَلُواْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم»*
3. агар аз бе адабӣ ва нуқтаҳои манфии ашхос сухан гўем, аз адаби онон низ бигўем. «أَبُوهُم...دَخَلُواْ» (Агар бародарон қаблан нисбати гумроҳӣ ба падар медоданд, имрўз таслими амри падар шуданд.)
4. Муҳосибот ва диққату барномарезиҳо, бо вуҷуди иродаи Худованд корсоз аст, онҷо, ки ў нахоҳад корсоз нест. «مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ»
5. Яъқуб, бар матолиб ва асроре огоҳ буд, ки маслиҳат намедонист бозгў кунад. «حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ»
6. Дуо ва ҳоҷати авлиёи Худо, мустаҷоб мешавад. «حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا»
7. Илми анбиё аз ҷониби Худованд аст. «عَلَّمْنَاهُ»
8. Бештари мардум олимони ҳақиқиро намешиносанд. «عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ»*
9. Бештари мардум, ба асбобу илатҳо чашм медўзанд ва аз ҳокимияти Худованд ва лузуми таваккули бар ў ноогоҳанд. «أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ»
10. Меъёри ҳаққу ботил, ташхиси аксарият нест. «أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ»*
Ояти 69:
وَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَاْ أَخُوكَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ
Вақте (бародарон) бар Юсуф дохил шуданд, ў бародараш (Бенёмин)ро дар назди худ ҷой дода гуфт: Ҳамоно ман бародари ту ҳастам, пас аз ончи анҷом медиҳанд, андўҳгин мабош.
Нуктаҳо:
* Дар тафсирҳо омадааст, ки вақте фарзандони Яъқуб(а) дохили Миср шуданд, Юсуф мизбони онон шуд ва барои ҳар ду нафар, як табақ ғизо муқаррар кард. Бенёмин дар охир танҳо монд. Юсуф ўродар канори худаш нишонд ва онгоҳ барои ҳар ду нафар ҳуҷрае қарор дод ва боз Бенёминро ҳам ҳуҷраи худ сохт. Бенёмин аз бе вафоиҳои бародарон ва ҷиноятҳое, ки дар бораи Юсуф дар солҳои пеш карда буданд, сухан гуфт. Дар инҷо буд, ки косаи сабри Юсуф лабрез шуду гуфт: Нигарон мабош ман ҳамон Юсуфм ва чунон бо таъкид гуфт: ««إِنِّي أَنَاْ أَخُوكَ, ки ҷое барои эҳтимоли ин сухан, ки «ман ҷои бародарат бошам» нагузорад.
* Дар мавриди ҷумлаи ««فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ ду маъно эҳтимол меравад: Ё аз амалкарди гузаштаи бародарон андўҳгин мабош, ё аз барномае, ки ғуломон барои нигаҳдории ту доранд ва паймонаро дар бори ту хоҳанд гузошт то дар пеши ман бимонӣ, нигарон мабош.
Паёмҳо:
1. Бародароне, ки дирўз ба қудрати худ меболиданду мегуфтанд: «نَحْنُ عُصْبَةٌ» Мо гурўҳе қавӣ ҳастем. Акнун бояд барои таҳияи озуқа, бо камоли тавозўъ остонаи Юсуфро бибўсанд. ««دَخَلُواْ عَلَى
2. Каломҳо, табақабандӣ, маҳрамона ва аланӣ дорад. Юсуф танҳо ба сурати маҳрамона ба Бенёмин гуфт: ««إِنِّي أَنَاْ أَخُوكَ (ҳар сухан ҷое ва ҳар нукта мақоме дорад.)
3. Дар баъзе корҳо, танҳо хавос(хоссон)ро бояд дар ҷараён гузошт. ««إِنِّي أَنَاْ أَخُوكَ
4. Ҳар гоҳ ба неъмате расидем, талхкомиҳои гузаштаро фаромўш кунем. (Юсуф ва Бенёмин ба дидори ҳам расиданд, пас нигарониҳои гузаштаро бояд фаромўш кард.) «...«فَلاَ تَبْتَئِسْ
5. Пеш аз иҷрои тарҳу нақша, бояд бе гуноҳ аз назари руҳӣ омода бошад. (ба Бенёмин гуфта шуд, ба номи дузд туро ногоҳ медорем нигарон мабош.) ««فَلاَ تَبْتَئِسْ
Ояти 70:
فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
Пас чун борҳои бародаронро муҳайё сохт, зарфи обхўри(пурқимат)ро дар хурҷини бародараш (бенёмин) қарор дод, сипас муноди садо зад; жй корвониён! Ҳатман шумо дузд ҳастед.
Нуктаҳо:
* «Сиқоя» паймонае аст, ки дар он об менўшанд. «Раҳл» ба хурҷин ва монанди он мегўянд, ки рўи шутур мегузоранд. Калимаи «Ийр» бар маънои корвоне аст, ки маводди ғизоӣ ҳамл мекунанд.
* Ин чандумин бор аст, ки Юсуф тарҳи навоварӣ медиҳад, як бор баҳои ғалларо дар бори бародарон гузошт то ду бора боз гарданд ва ин бор зарфи қиматиро дар бори бародар гузошт то ўро назди худ нигаҳ дорад.
* Ҳазрати Юсуф(а) дар марҳалаи пеш сармояро таваттути ғуломон дар бори бародарон гузорид, «اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ» вале дар сафари дуввўм шахсан зарфро дар бори Бенёмин қарор дод. (чун мавзўъ сиррӣ буд). «جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ»*
* Дар тафсирҳо омадааст, ки дар ҷаласаи ду нафарае, ки Юсуф ва Бенёмин бо ҳам доштанд, Юсуф аз ў пурсид оё дўст дорад дар назди вай бимонад. Бенёмин эъломи ризоят кард вале ёдовар шуд, ки падараш аз бародарон тааҳҳуд гирифта, ки ўро бар гардонанд. Юсуф гуфт: Ман роҳи мондани туро тарроҳи мекунам ва бинобар ин, бо мувофиқати Бенёмин ин нақша кашида шуд.
Монанди филмҳо, намоишҳо ва саҳнаҳои театр, ки ашхос дар зоҳир ва дар шакли муҷрим ва гунаҳкор эҳзор ва мухотаб мешаванд ва ё ҳатто шиканҷа мегарданд вале онҳо ба хотири тавҷеҳи қаблӣ ва ризояти шахсӣ ва маслиҳати муҳимтаре онро пазиро шудаанд.
* Суол: Чаро дар ин моҷаро ба бе гуноҳоне нисбати дуздӣ дода шуд?
Ҷавоб: Бенёмин бо огоҳӣ аз тарҳ ва тўҳмат задан, барои мондан дар назди Юсуф эъломи ризоят кард ва боқии бародарон ҳар чанд дар як лаҳза нороҳат шуданд вале баъд аз бозрасӣ аз онҳо иттиҳом бартараф шуд. Илова бар он, ки коргузорон аз ин, ки Юсуф худ паймонаро дар миёни бор гузорида «جَعَلَ» хабар надоштанд ва ба таври табии фарёд заданд: ««إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
* Па ёмбари акрам(с) фармуданд: «لاكذبَ علَي المَصَلح» Касе, ки барои ислоҳ ва бартараф кардани ихтилофи дигарон дурўғе бигўяд, дурўғ ҳисоб намешавад ва онгоҳ ҳазрат ин оятро тиловат фармуданд.
Паёмҳо:
1. Гоҳе саҳнасози барои кашфи моҷарое ҷоиз аст ва барои маслиҳатҳои муҳимтар, нисбат додани дуздӣ ба бе гуноҳе, ки аз пеш тавҷеҳ шуда бошад, манъе надорад. ««إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
2. Агар дар миёни гурўҳе як нафар хилофкор бошад, мардум тамоми гурўҳро хилофкор меноманд. ««إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ
Ояти 71:
قَالُواْ وَأَقْبَلُواْ عَلَيْهِم مَّاذَا تَفْقِدُونَ
(Бародарони Юсуф) рў ба маъмурон карданду гуфтанд: Шумо чи чизеро гум кардаед.
Ояти 72:
قَالُواْ نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ
Гуфтанд: Паймона ва ҷоми махсуси шоҳро гум кардаем ва барои ҳар кас онро биёварад, як бори шутур (ҷоиза) аст ва ман инро замонат мекунам.
Нуктаҳо:
* Калимаи «صُوَاعَ» ва «سِّقَايَةَ» ба як маъно ба кор рафтаанд, паймонае, ки ҳам бо он об мехўранд ва ҳам гандумро кело ва андоза мекунанд, ки нишонаи сарфаҷўӣ, баҳраварӣ ва истифодаи чанд мунзура аз як василааст. «صُوَاعَ», зарфе аст, ки гунҷоиши як соъ (ҳудуди 3 кело гирам) гандумро дорад.
* Калимаи «Ҳимл» ба бор гуфта мешавад. Ва калимаи «Ҳамл» низ ба маънои бор аст, аммо боре, ки пинҳон бошад, бороне, ки дар дили абр аст ё фарзанде , ки дар шиками модар аст.
* Ҷумлаи ««لِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ ҳар кас чунин кунад ман чунон подош медиҳам, дар истилоҳи фиқҳӣ «ҷуола» номида мешавад, ки дорои собиқа ва эътибои қонунӣ аст.
Паёмҳо:
1. Баробарон бо ҷумлаи ««مَّاذَا تَفْقِدُونَ тавсия карданд, ки қабл аз исботи мавзўи дуздӣ касеро набояд муттаҳам кард.*
2. Ҷоиза таъйин кардан, аз шеваҳои қадимӣ аст. ««لِمَن جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ
3. Ҷоизаҳо бояд мутаносиб бо ашхосу замон бошад. Дар замони қаҳтӣ беҳтарин ҷоиза, як бори шутур ғаллааст. «حِمْلُ بَعِيرٍ»
4. Зомин бояд шахси муайян ва мушаххасе бошад. «وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ»*
5. Зомин бояд мътабар бошад. «وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ»*
6. Зомин гирифтан барои ҷалби итминон, собиқаи таърихӣ дорад. «أَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ»
Ояти 73:
قَالُواْ تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ
Гуфтанд: Ба Худо савганд шумо медонед, ки мо барои фасод дар ин сарзамин наёмадаем ва мо ҳаргиз дузд набудаем.
Нуктаҳо:
* Бародарони Юсуф гуфтанд:
Шумо медонед, ки мо барои дуздиву фасод ба ин минтақа наёмадаем, дар ин, ки аз куҷо медонистанд, чанд эҳтимол дорад: Шояд бо ишораи Юсуф бошад, ки ин гурўҳ дузд нестанд. Шояд ҳангоми дохил шудан ба минтақа гузиниш шуда буданд. Оре барои дохил шудану хориҷ шудани гурўҳҳои бегона, махсусан дар шароити бўҳронӣ, бояд диққат кард то ба ҳадафҳои мусофирон мутмаин ва хотирҷамъ шуд.
Паёмҳо:
1. Собиқаи нек, нишонае барои пок шудан аз айб аст. ««لَقَدْ عَلِمْتُم
2. Дастгоҳи амниятии Миср қудратманд ва корозмуда будааст ва медонист, ки ин қофила барои фасод наёмадаанд. ««لَقَدْ عَلِمْتُم*
3. Дуздиву сирқат, яке аз нишонаҳои фасод дар замин аст. ««مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ
Ояти 74:
قَالُواْ فَمَا جَزَآؤُهُ إِن كُنتُمْ كَاذِبِينَ
(Маъмурони Юсуф) гуфтанд: Пас агар дурўғ гуфта бошед, кайфараш чист?
Нуктаҳо:
* Ба назар мерасад тарроҳи ин суол ҳазрати Юсуф аст, чун медонад бародарон тибқи муқаррарот ва қонуни минтақаи Канъон ва назари ҳазрати Яъқуб изҳори назар хоҳанд кард.
Памҳо:
1. Виҷдони муҷримро барои таъйини кайфараш, ба қазоват бихонем. «...«فَمَا جَزَآؤُهُ
Ояти 75:
قَالُواْ جَزَآؤُهُ مَن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
Гуфтанд: Кайфараш чунин аст, ки ҳар кас паймона дар бораш пайдо шавад, худи ў ҷазои дуздӣ аст (ки ба унвони гаравгон ё барда дар ихтиёри соҳиби паймона қарор гирад) мо (дар минтақаи Канъон) золим (дузд)ро ин гуна кайфар медиҳем.
Паёмҳо:
1. Муҷозоти дуздӣ дар миёни баъзе ақвоми гузашта, дардагии дузд будааст. «فَهُوَ جَزَاؤُهُ» Ба гуфтаи тафсири «Маҷма-ал-баён», муҷозоти дуздӣ, бардагӣ ба муддати як сол будааст.
2. Дар қонун истисно ва табъиў вуҷуд надорад, ҳар кас дузд буд барда хоҳад шуд. «مَن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ»
3. Бо фаҳмондани ҷурм ва баёни қонун ва уқубати он, эътирози муттаҳамро ба ҳадди ақал коҳиш диҳед. «...جَزَآؤُهُ مَن وُجِدَ»*
4. Далелҳо бояд ба гунае бошад, ки муттаҳам низ худ ба роҳати тўҳматро бипазирад. «...مَن وُجِدَ»*
5. Вуҷуди як хилофкор дар ҷамъе далел бар хилофкор будани ҳама нест. «مَن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ»*
6. Кайфари хилофкор дар кишвари бегона метавонад тибқи қонуни худи ў бошад, на кишвари мизбон. «كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ»
7. Дуздӣ, намунаи ошкори ситамкорӣ аст. («Золим» ба ҷои «Сориқ») «نَجْزِي الظَّالِمِينَ»
Ояти 76:
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَن يَشَاءَ اللّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مِّن نَّشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ
Пас (аз пазириши кайфар, маъмурон оғоз ба бозрасӣ карда ва) пеш аз бори бародараш, ба (бозрасии) бори дигар бародарон пардохт, сипас паймонаро аз бори бародараш берун овард. Мо ин гуна барои Юсуф тадбир кардем, зеро тибқи қонуни шоҳи Миср, Юсуф наметавонист бародарашро боздошт кунад, магар он, ки Худо бихҳад (ки афйфари дузд дар Канъонро муқаддимаи боздошти ин бародар қарор медиҳад.) Мо ғар касро, ки бихоҳем (ва лоиқ бошад) дараҷоте боло мебарем. Ва бартар аз ҳар соҳибдонише, донишваре аст.
Нуктаҳо:
* Калимаи «кайд» ҳама ҷо ба маънои мазмуму накўҳиш ба кор нарафтааст, «кайд» ба маънои тарҳу нақша низ истеъмол шудааст. «كِدْنَا»
* Дар ҳангоми бозрасӣ, Бенёмин чун аз тарҳу нақша бо хабар буд, осудахотир буд, бинобар, ин дар сарасари ин моҷаро ҳеч эътирозе аз ў нақл нашудааст ва барои ин, ки тарҳ пинҳон бимонад ва сабаби бадгумони нашавад, бозрасиро аз бори дигарон оғоз карданд то навбат ба Бенёмин расид ва чун дар бори ў пайдо шуд, тибқи қарори пеш бояд ў дар Миср мемонд. Ин тарҳу нақшаи илоҳӣ буд, чун Юсуф бо қонунҳои ҷории Миср наметавонист дуздро ба унвони гаравгон нигаҳ дорад.
Паёмҳо:
1. Маъмурони иттилоотӣ бояд ба тарзе амал кунанд, ки мўҷиби шакку гумон ба онҳо нашавад. «فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ» (Дар бозрасӣ, аввал ба суроғи бори Бенёмин нарафтанд, балки аз бародарони дигар оғоз намуданд.)
2. Амалкарди коркунон ба ўҳдаи масъулон гузошта мешавад. « فَبَدَأَ» (Ба ҳасаби зоҳир Юсуф шахсан бозрасӣ накарда вале Қуръон мефармояд: Ў бозрасиро оғоз кард.)
3. Бозрасии амволи муттаҳамон аз сўи ҳоким, ҷоиз аст. «فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ»
4. Фикру навоварӣ ва чораҷўӣ, аз имдодҳои ғайбӣ аст. «كِدْنَا»
5. Тарҳҳои Юсуф, илҳомоти илоҳӣ буд. «كِدْنَا لِيُوسُفَ»
6. Ҳузури Бенёмин назди Юсуф, ба суди Юсуф буд. «كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ»
7. Эҳтиром ва риояти қонун, ҳатто дар низомҳои ғайри илоҳӣ лозим аст. «مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ»
8. Сардамдорон низ бояд ба қонун вафодор ва аз он тахаллуф накунанд. (Юсуф ба қонуни Миср пойбанд буд, бинобар, ин бародарро бо тарҳу барнома нигаҳ дошт) «لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ»
9. Мақомҳои маънавӣ, дараҷот ва силсила маротиб дорад. «...نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ»
10. Илму огоҳӣ, сабаби бартарӣ аст. «وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ... نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ»
11. Дониши башарӣ маҳдуд аст. «فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ»
Ояти 77:
قَالُواْ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا وَاللّهُ أَعْلَمْ بِمَا تَصِفُونَ
(Бародарон) гуфтанд: агар ў дузди кунад (ҷои тааҷҷуб нест, зеро) пеш аз ин низ бародари ў дуздӣ карда буд. Юсуф (ин тўҳматро) дар дили худ пинҳон дошт ва (бо он, ки нороҳат шуда буд) ба рўи онон наёвард. (Вале) гуфт: Мавқеияти шумо бадтар (аз ў) аст ва Худованд ба ончи тавсиф мекунед донотар аст.
Нуктаҳо:
* Ҳасад дар ҳаққи бародар, дурўғгўӣ ва тўҳмати бе маврид аз ҷумлаи далелҳои Юсуф барои гуфтани «أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا» ба бародарон буд. Яъне вазъи шумо бадтар аст.
Паёмҳо:
1. Муттаҳам, ё инкор мекунад ва мегўяд: Ман дузд нестам; ««مَا كُنَّا سَارِقِينَ ё худро тавҷеҳ мекунад ва мегўяд: Дузд бисёр аст. « فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ»
2. Ҳасуд, ҳатто пас аз гузашти даҳҳо сол зарба мезанад. « فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ»
3. Ахлоқи бародар, дар бародар асар мегузорад. « أَخٌ لَّهُ» (ахлоқи модар, дар фарзанд асар дорад.Бенёмин ва Юсуф аз як модар буданд)
4. Онҷо, ки сафо нест, тўҳмат задани ашхос зуд пазируфта мешавад. «...إِن يَسْرِقْ فَقَدْ» (берун омадани паймона аз бор ў, далел бар дуздӣ нест, вале бародарон чун алоқае ба Бенёмин надоштанд, калимаи дуздиро ба кор гирифта ва масъаларо ҳатмӣ пиндоштанд.)
5. Онҷо, ки сафо нест, хилофи ҷузъи ва кўчакро куллӣ ва бузург қаламдод мекунанд. («يَسْرِقْ» феъли музореъ, ки барои кори доимӣ аст, ба ҷои «سَرَقَ», ки феъли мозӣ ва барои кори лаҳзаӣ аст, омадааст. Яъне ў ҳамеша ин кора будааст.)
6. Барои расидан ба ҳадаф бояд тўҳматҳо ва нешҳоеро таҳаммул кард. «سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ»
7. Гоҳе баро ҳифзи обрўи худ, ба дигарон тўҳмат мезананд. «سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ»
8. Ҷавонмардӣ ва бузургдилӣ, рамзи раҳбарӣ аст. Ҳазрати Юсуф нисбати дузд буданашро аз бародарон шунид вале дар диил пинҳон карду ба рў наёвард. «فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ»
9. Розҳоро фадои эҳсосот накунем. (Юсуф аз бародарон нисбати дуздӣ мешунид вале ба хотири маслиҳат, роздорӣ кард) «فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ»
10. Ифшогарӣ ҳамеша арзиш нест. «وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ»
11. Бар фарзи дуздии паймона аз сўи Бенёмин, боз ҳам бародарони дигар аз ў бадтар буданд, чун онон бародари худ Юсуфро дуздида буданд. «أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا»
Ояти 78:
قَالُواْ يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
(Бародарон) гуфтанд: Эй Азиз! Ҳамонон барои ў падаре аст пир ва солхўрда, пас яке аз моро ба ҷои ў бигир (ва ўро раҳо кун) Ҳамоно туро аз некўкорон мебинем.
Нуктаҳо:
* Вақте бародарони Юсуф диданд нигоҳ доштани Бенёмин ҳатмӣ шуд, бо таваҷҷўҳ ба тааҳҳуде, ки ба падар супурда буданд ва собиқае, ки дар бораи Юсуф назди падар доштанд ва эҳсос карданд бар гаштан бидуни Бенёмин бисёр талх аст, дархости худро бо равоншиносии хоссе матраҳ намуданд ва шурўъ ба илтимос карданду бо баёнҳои отифтву муҳаррик ҳамчун, ту Азизу қудратмандӣ, ту аз некўкоронӣ, ў падаре пиру солхўрда дорад, ҳар кадом аз моро хостӣ ба ҷои ў бигир, дар садади ҷалби бахшиши ў баромаданд.
Паёмҳо:
1. Муқаррароти илоҳӣ, ҳар сангдилу ситамгареро рўзе ба хоку хорӣ менишонад. (Ҷумлаи «...يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ» оҳанги аҷзу илтимос дорад)
2. Худованд ба тақвопешагоне, ки ҳавопарастони ононро хор кунанд иззат хоҳад бахшид. «يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ»*
3. Фарозу нишеб ва ҳолатҳои гуногуни рўзгор, сухтиву осонӣ, заъфу қудрат, тағйире дар аҳволи мўҳсинон иҷод намекунад. Юсуф дар ҳама ҷо ва ҳамаи шароит, некўкор тавсиф шуд; ҷумлаи ««إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ҳам аз зиндониён дар даврони талхи зиндон шунид ва ҳам аз бародарон дар даврони иззату қудрат.*
Ояти 79:
قَالَ مَعَاذَ اللّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ إِنَّآ إِذًا لَّظَالِمُونَ
(Юсуф) гуфт: Паноҳ ба Худо аз ин, ки касеро ба ҷуз он, ки матоамонро назди ў ёфтаем, бигирем. Зеро, ки дар ин сурат ҳатман ситамгар хоҳем буд.
Нуктаҳо:
* Диққат дар калимоти Юсуф(а), нишон аз ин дорад, ки намехоҳад Бенёминро дузд муаррифи кунад, бионбар, ин намегўяд: «وَجدنَاه سَارِقًا» балеи мегўяд: «وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ» матоъ дар бори ў буд на он, ки ҳатман ў дузд аст.
* Агар Юсуф бародари диграеро ба ҷои Бенёмин нигаҳ медошт, тарҳ ба ҳам мехўрд ва бародарон бо ў ба унвони як дузд бархўрд мекарданд ва анвои шиканҷаву озорҳоро раво медоштанд ва он кас, ки ба ҷои Бенёмин мемонд, эҳсос мекард ба ноҳақ гирифтор шудааст.
Паёмҳо:
1. Риояти муқаррарот, бар ҳар кас лозим аст ва қонуншикани ҳатто барои Азизи Миср низ ҷоиз нест. «مَعَاذَ اللّهِ»
2. Некўкорон қонуншикани намекунанд. «...قَالَ مَعَاذَ اللّهِ.مِنَ الْمُحْسِنِينَ »*
3. Қозӣ набояд таҳти таъсири эҳсосот қарор гирад. « قَالَ مَعَاذَ اللّهِ»*
4. Қазоват, кори ҳассосе аст, ки бояд дар он ба Худо паноҳ бурд. « قَالَ مَعَاذَ اللّهِ»*
5. Юсуф(а) дар ду макон бо ҷумлаи «مَعَاذَ اللّهِ» ба Худо паноҳ бурд: яке дар хилвати Зулайхо ва яке ба ҳангоми қазовату ҳукм. «مَعَاذَ اللّهِ»*
6. Қонуншиканӣ, зулм аст. (Набояд ба дархости ину он муқарраротро шикаст.) «مَعَاذَ اللّهِ أَن نَّأْخُذَ»
7. Бе гуноҳ набояд ба ҷои гунаҳкор кайфар бибинад, ҳар чанд худаш ба ин кор ризоят дошта бошад. « مَعَاذَ اللّهِ»
Ояти 80:
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُواْ مِنْهُ خَلَصُواْ نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُواْ أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا مِّنَ اللّهِ وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ حَتَّىَ يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ
Пас чун аз Юсуф маъюс шуданд (ки якеро ба ҷои дигарӣ боздошт кунад), наҷвокунон ба каноре рафтанд. (Бародари) бузургашон гуфт: Оё намедонед, ки падаратон барои бар гардондани ў бар шумо паймони илоҳӣ гирифта ва пеш аз ин низ дар бораи Юсуф кўмоҳӣ кардаед. Пас ман ҳаргиз аз ин сарзамин намерават то он, ки (Юсуф афв кунад ё он, ки) падарам ба ман иҷоза диҳад ё Худо дар ҳаққи ман ҳукме кунад ва ў беҳтарин довар ва ҳокит аст.
Нуктаҳо:
* «Халасу» яъне худро аз дигарон ҷудо карданд, «Наҷийян» яъне наҷво карданд. Пас «Халасу наҷийян» яъне шўрои маҳрамона ташкил доданд, ки чи кунанд.
Паёмҳо:
1. Чунон устувор ва қотеъ бошем, ки бадхоҳон аз мо маъюс шаванд. «فَلَمَّا اسْتَيْأَسُواْ مِنْهُ» илтимосҳову хоҳишҳо, моро аз иҷрои аҳкоми илоҳӣ ва аъмоли қотеият боз надорад.
2. Рўзгоре ҳамин бародарон, қудратмандона машварат мекарданд, ки чи гуна Юсуфро аз байн бибаранд; «...ألقوه...لاتقتلوا...أقتلوا يوسف أو اطرحوه أرضًا» имрўз косаи илтимос дар даст гирифта ва машварату наҷво мекунанд, ки чи гуна Бенёминро озод намоянд. «خَلَصُواْ نَجِيًّا»
3. Дар ҳузур надоштани падар масъулияти аъзои хонавода бо бародари бузургтар аст. «قَالَ كَبِيرُهُمْ»*
4. Лузуми риояти силсила маротиб ва мавқеияти синнӣ дар хонаводаву ҷомеа. «قَالَ كَبِيرُهُمْ»*
5. Дар ҳодисаҳои талху ногувор, бузургтарҳо масъултар ва шармандатаранд. «قَالَ كَبِيرُهُمْ»
6. Аҳду паймонҳо лозимул-иҷро аст. «أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا»
7. Паймонҳои сахт ва қарордодҳои мўҳкам, роҳи истифодаи бадро мебандад. «أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا»
8. Хиёнату ҷиноят то охири умр виҷдонҳои солимро озор медиҳад. «وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِي يُوسُفَ»
9. Таҳассун (ба ҷое паноҳанда шудан), яке аз шеваҳои қадимӣ барои расидан ба мақсуд аст. «فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ»
10. Ғурбат, беҳтар аз шармандагӣ аст. «فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ»
11. Ба Худованд хушбин бошем. ««وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ
Ояти 81:
ارْجِعُواْ إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُواْ يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلاَّ بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ
(Бародари бузург гуфт: Ман ин ҷо мемонам вале) шумо ба сўи падаратон бар гардед, пас бигўед: Эй падар! Ҳамоно писарат дуздӣ карда ва мо ҷуз ба ончи медонистем гувоҳи надорем ва мо нигаҳбон (ва огоҳ ба) ғайб набудаем.
Паёмҳо:
1. Инсон, худхоҳ аст. Дар онҷо, ки мехостанд ба гандуми бештар бирасанд, гуфтанд: «فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا» Бародари моро бо мо равона кун, вале имрўз, ки тўҳмат дар миён аст, гуфтанд: «ابْنَكَ» писари ту дуздӣ карда аст ва нагуфтанд: Бародари мо.
2. Шаҳодату гувоҳӣ, бояд бар асоси илм бошад. «وَمَا شَهِدْنَا إِلاَّ بِمَا عَلِمْنَا»
3. Дар паймонҳову тааҳҳудот, бояд барои ҳодисаҳои пешбини нашуда табсирае боз кард. «...وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ»
4. Узри худро бо камоли равшанӣ бигўем. «وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ»
Ояти 82:
وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيْرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ
(Агар ба ҳарфи мо бовар надорӣ) аз қаряае, ки дар он будем ва аз корвоне, ки дар миёнашон ба инҷо рў овардаем, суол кун ва бе шак мо ростгў ҳастем.
Нуктаҳо:
* «Қаря» танҳо ба маънои рустову деҳ нест, балки ба маҳалли иҷтимоъ ва минтақаҳои маскунӣ гуфта мешавад; хоҳ шаҳр бошад ё русто. Зимнан «وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ» ба маънои суол аз аҳли қаря аст.
* «Ийр» ба корвоне гуфта мешавад, ки маводди ғизоӣ ҳамлу нақл мекунад.
* Бародарони Юсуф дар гуфтугў бо падар, дар моҷарои гушта шудани Юсуф тавассути гург, далел надоштанд, вале дар инҷо барои сухани худ ду далел оварданд; яке суол аз мардуми Миср ва яке суол аз корвониён, ки мо дар миёни онон будем. Илова бар он, ки дар моҷарои пеш гуфтанд: «لَو كنّا صَادقين» ва калимаи «лав» нишонаи шакку дилҳураву сустӣ аст вале дар ин саҳна бо калимаи «инно» ва ҳарфи лом, ки дар ҷумлаи «инно ласодиқун» аст нишон медиҳанд, ки ҳатман рост мегўянд.
Паёмҳо:
1. Собиқаи бад ва дурўғ, дар пазириши суханони инсон дар тамоми умр эҷоди шубҳа мекунад. «وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ»
2. Гувоҳии шоҳидони айнӣ, роҳе мўътабар барои исботи муддао мебошад. «...وَالْعِيْرَ...وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ»
3. Имкони ҳамдастии маҷмўаи бузург бар кизб, мунтафӣ (нобуд) аст. «إِنَّا لَصَادِقُونَ...وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ»*
Ояти 83:
قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
(Яъқуб) гуфт: (Ин чунин нест) балки (бори дигар) нафси шумо (бо нисбати дуздӣ ба Бенёмин ё таъйини кайфари гаравгонгирӣ) масъаларо баро шумо оростааст, пас сабре некў (лозим аст) умед аст, ки Худованд ҳамаи бародаронро бо ҳам назди ман оварад, чаро, ки ў ҳатман огоҳ ва ҳаким аст.
Нуктаҳо:
* Вақте бародарон, пероҳани оғишта ба хуни Юсуфро бо зоҳире ғамгину гирён назди падар оварданду гуфтанд: Юсуфро гург хўрд. Ҳазрати Яъқуб гуфт: «بَل سوّلت لكم أنفسكم» яъне нафси шумо ин корро дар чашми шумо зебо ҷилва додааст ва ман сабри ҷамил мекунам. Дар инҷо низ, ки ду фарзандаш (Бенёмин ва писари бузургтар) аз ў ҷудо шудаанд, ҳамин ҷумлоро такрор мекунад, шояд ин суол матраҳ шавад дар моҷарои Юсуф бародарон тавтиаву хиёнат карданд вале дар ходисаи Бенёмин ин масоил набуд, пас чаро каломи Яъқуб дар ҳар ду маврид як лаҳну як иборат аст? «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ»
тафсири «Ал-мизон» ин гуна ҷавоб медиҳад; Яъқуб мехоҳад бигўяд дурии ин ду бародар низ дунболаи ҳаракати қаблии шумо нисбат ба Юсуф аст. Яъне тамоми ин саҳнаҳо, идомаи ҳамон кори зишти шумост.
* Сабр, гоҳе аз рўи ночориву бечорагӣ аст, чунон, ки аҳли дўзах мегўянд: «سواء علينا أَصَبَرنَا ام جَزَعنا» Сабр кардан ва ё ҷазау фарёд кардан барои наҷоти мо асаре надорад. Ва гоҳе сабр огоҳонаву довталабона ва таслими ризои Худованд аст, ки чеҳраи ин сабр дар ҳар ҷое бо як унвон матраҳ аст; сабр дар майдони ҷиҳод, шуҷоат аст. Сабр дар дунё, зуҳд аст. Сабр дар баробари гуноҳ, тақвост. Сабр дар баробари шаҳват, иффат аст ва сабр дар барбари моли ҳаром, бурдборӣ аст.
* Зинат додан ва зебонамоии зиштиҳо, гоҳе тавассути Шайтон; «وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ » гоҳе ба василаи зарқу барқи дунё; «إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ» ва гоҳе тавассути нафси инсон аст. «سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ»
Паёмҳо:
1. Нафс барои тавҷеҳи гуноҳ, корҳои зиштро дар назари инсон зебо ҷилва медиҳад. «سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ»
2. Сабр, шеваи мардони Худост ва сабри ҷамил, сабре аст, ки дар он сухане бар хилофи таслим ва ризои Худованд гуфта нашавад. «فَصَبْرٌ جَمِيلٌ»
3. Ҳамеша ба раҳмати илоҳӣ умедвор бошем ва ҳаргиз маъюс нашавем. «عَسَى اللّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ»
4. Яъқуб(а) ба зинда будани се фарзандаш (Юсуф, Бенёмин, бародари бузургтар) яқин дошт ва ба мулоқоташон умедвор буд. «أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا»
5. Барои қудрати илоҳӣ, ҳалли мушкилоти нав ва кўҳна, яксон аст. Худованд метавонад Юсуфи дирўз ва бародари имрўзи шуморо як ҷо даври ҳам гирд овард. «جَمِيعًا»
6. Мўъмин, ҳодисаҳои талхро низ аз ҳикмати Худо медоанд. «الْحَكِيمُ»
7. Бовар ва таваҷҷўҳ ба олимона ва ҳакимона будани корҳои Худованд, одамиро ба сабру шакибоӣ дар ҳодисаҳои душвор водор мекунад. «إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ-فَصَبْرٌ جَمِيلٌ»
Ояти 84:
وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ
Яъқуб аз фарзандон рўй гардонду гуфт: Эй дареғо бар Юсуф. Пас андўҳи худро фурў мехўрд (то он, ки) ду чашмаш аз андўҳ сафед (ва нобино) шуд.
Нуктаҳо:
* Калимаи «асаф» ба маънои ҳузну андўҳ ҳамроҳ бо ғазаб аст. Яъқуб бар чашм гиря ва бар забон «ё асафо» ва дар дил андўҳ дошт.
* Дар ривояте аз имом Боқир(а) нақл шудааст, ки фармуд:
Падарам Алӣ ибни Ҳусайн(а) бист сол баъд аз ҳодисаи Карбало ба ҳар муносибате гиря мекард. Суол карданд чаро ин ҳама гиря мекунед? фармуд: Яъқуб ёздаҳ писар дошт яке ғоиб шуд, бо ин, ки зинда буд, аз гиря чашмонашро аз даст дод, вале ман дар баробари чашмони худ дидам падарам ва бародарҳо ва ҳафдаҳ нафар аз хонадони нубувват шаҳид шуданд, чи гуна гиря накунам?
Паёмҳо:
1. Ҳасадварзӣ, як умр таҳқир ба ҳамроҳ дорад. Ҳазрати Яъқуб аз писарони ҳасуди худ рўйгардон шуд. «وَتَوَلَّى عَنْهُمْ»
2. Онғо мехостанд бо ҳазфи Юсуф, худашон маҳбуб падар шаванд; «يخل لكم وجه ابيكم» вале ҳасодат, қаҳри падарро шомили онҳо кард. «تَوَلَّى عَنْهُمْ»
3. Яъқуб медонист, ки бар фарзанди дигар зулм нашудааст, зулм бар Юсуф рафтааст. «يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ»
4. Ғуссаву гиря, гоҳе сабаби нобиноӣ мешавад. «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ»
5. Нолаву гиря сўзу ишқ, ниёз ба шинохт дорад. (Яъқуб ошно ба Юсуф аст, ки аз сўз нобино мешавад.)
6. Аҳаммияти мусибатҳо, бар меҳвари шахсияти ашхос аст. (Зулм ба Юсуф бо зулм ба дигарон фарқ дорад, номи Юсуф дарда мешавад на ду бародари дигар.)
7. Гиря, ғаму андўҳ дар фироқи азизон, ҷоиз аст. «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ»
8. Таҳаммули инсон ҳадде дорад ва рўзе лабрез мешавад. «وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ»*
9. Фурў бурдани хашм, аз сифоти мардони илоҳӣ ва кори шоистааст. «فَهُوَ كَظِيمٌ»*
10. Гиряву ғам, мунояоте бо казми ғайз (фурў бурдани хашм) ва сабр надорад. «فَهُوَ كَظِيمٌ-يَا أَسَفَا-فَصَبْرٌ جَمِيلٌ»
Ояти 85:
قَالُواْ تَالله تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ
(Фарзандони Яъқуб ба падарашон) гуфтанд: Ба Худо савганд ту пайваста Юсуфро ёд мекунӣ, то он, ки бемору лоғар шавӣ ва (ё мушарраф ба марг ва) аз байн биравӣ.
Нуктаҳо:
* «حَرَضًا» ба касе гўянд, ки ишқ ё андўҳу ғам, ўро фарсуда карда бошад.
Паёмҳо:
1. Юсуфҳо ҳамвора бояд дар ёдҳо бошанд. «تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ» (Авлиёи Худо дар дуои Нудба, Юсуфи замонро садо мезананду гиря мекунанд.)
2. Агар мехоҳед бибинед чӣ қадар касеро дўст доред, бибинед чӣ қадар ба ёди ў ҳастед. «تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ»*
3. Он, ки Юсуфро мешиносад, сўзе дорад, ки ашхоси оддӣ онро дарк намекунанд. ««تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا
4. Масоли руҳиву равонӣ, дар ҷисм асар мегузорад. «حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ» (Фироқ метавонад инсонро бишканад ё бикушад, то чӣ расад ба доғу мусибат. Оре, ҳисоби отифаи падарӣ, аз алоқаҳои оддҷ ҷудост.)
Ояти 86:
قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ
(Яъқуб) гуфт: Ман нола (и ошкор) ва ғами (пинҳони) худро фақат ба Худо шикоят мебарам ва аз (инояту лутфи) Худованд чизеро медонам, ки шумо намедонед.
Нуктаҳо:
* «بَثِّ» ба ғами шадиде гуфта мешавад, ки гўё шиддати он боис шуда дорандааш натавонад онро баён кунад.
* Дар Қуръно намунаҳое аз инобаи (тавбаву зорӣ) анбиё матраҳ шудааст:
Ҳазрати Одам(а) аз кор худ ба даргоҳи Худо нола намуд; ««قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا ва ҳазрати Айюб(а) аз бемории худ; «أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ» ва ҳазрати Мўсо(а) аз фақру тангдастӣ; «رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ» ва ҳазрати Яъқуб аз фироқи фарзанд; ««إِنَّمَا أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي
Паёмҳо:
1. Ончӣ мазмум аст, ё сукуте аст, ки бар қалбу аъсоб фишор меоварад ва саломати инсонро ба хатар меандозад ва ё нолаву фарёд дар баробари мардум аст, ки мавқеияти инсонро поин меоварад, аммо шикоят бурдан ба назди Худованд манъе надорад. «إِلَى اللّهِ...إِنَّمَا أَشْكُوا»
2. Муваҳҳид (якто параст), дарди дили худро танҳо бо Худо дар миён мегузорад. «إِلَى اللّهِ...إِنَّمَا أَشْكُوا»
Дасти ҳоҷат чу барӣ, назди Худовандӣ бар
Ки Карим асту Раҳим асту Ғафур асту Вадуд
Неъматаш но мутаноҳӣ, карамаш бе поён
Ҳеч хонанда аз ин дар наравад бе мақсуд
3. Ашхоси зоҳирбин аз канори ҳодисаҳо ба роҳати мегузаранд вале инсони дурнигар, осору ҳодисаҳоро то қиёмат мебинанд. «...أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ»
4. Яъқуб ба зинда будани Юсуф ва поён ёфтани фироқаш ва ба ҳақоиқе дар бораи Худову сифоти ў огоҳ буд, ки бар дигарон пўшида буд. «أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ»
5. Шояд «مَا لاَ تَعْلَمُونَ» ҳамон рўъёи Юсуф бошад, ки Яъқуб дар оғоз онро таъбир карда буд.*
Ояти 87:
يَا بَنِيَّ اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلاَ تَيْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ
Эй писаронам (бори дигар ба Миср) биравед ва аз Юсуф ва бародараш ҷустуҷў кунед ва аз раҳмати Худованд маъюс нашавед, ҳақ ин аст, ки ҷуз гурўҳи кофирон, аз раҳмати Худовандӣ маъюс намешаванд.
Нуктаҳо:
* «Таҳассус» ҷустуҷўи чизе аз роҳи ҳис аст. «Таҷассус» ба ҷустуҷў кардан дар мавриди бадиҳо ва «Таҳассус» ба ҷустуҷў дар мавриди хубиҳо гуфта мешавад.
* Ба иборати Роғиб, «равҳ» ва «руҳ» ба маънои ҷон аст, вале «равҳ» дар мавориди кушоишу раҳмат ба кор меравад, гўё бо кушоиши гиреҳ ва мушкил, ҷони тозае дар инсон дамида мешавад.
Дар тафсири «Тибён» омадааст: «равҳ» аз «риҳ» аст, чунон, ки инсон бо вазиши бод эҳсоси роҳатӣ мекунад бо раҳмати илоҳӣ низ инсон шодмон мегардад.
* Бар асоси ривоятҳо, но умедӣ аз раҳмати Худо, аз гуноҳони кибирааст.
Паёмҳо:
1. Падар набояд бо фарзандонаш қатъи робитаи доимӣ кунад. (Гар чӣ дар ояти 84 падар аз фарзандонаш рўй гардонд вале дар ин оят бори дигар ба онон таваҷҷўҳ карду фармуд: Эй фарзандонам). «يَا بَنِيَّ-وَتَوَلَّى عَنْهُمْ»
2. Шинохту кнҷковӣ, ниёз ба ҳаракат дорад. «اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ»
3. Расидан ба лутфи илоҳӣ, бо танбалӣ созгор нест. «وَلاَ تَيْأَسُواْ-اذْهَبُوا»
4. Авлиёи Худо, ҳам худ маъюс намешаванд ҳам дигаронро аз но умедӣ боз медоранд. «وَلاَ تَيْأَسُوا»
5. Но умедӣ, нишонаи куфр аст. «إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ...لاَ يَيْأَسُ» Заро инсони маъюс, дар даруни худ мегўяд: Қудрати Худо тамом шудааст.
Ояти 88:
فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيْهِ قَالُواْ يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ اللّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ
Пас ҳангоме, ки (ду бора) бар Юсуф дохил шуданд, гуфтанд: Эй Азиз! Қаҳтӣ мо ва хонадони моро фаро гирифта ва (барои хариди гандум) баҳои андаке бо худ овардаем. (Аммо шумо коре ба пули андаки мо надошта бош) саҳми моро ба таври комил вафо кун ва бар мо бибахш. Зеро, ки Худованди каримон ва бахшандагонро подош медиҳад.
Нуктаҳо:
* «Бизоат» ба моле гўянд, ки унвони «баҳо» ба худ бигирад. «музҷот» аз решаи «изҷо» ба маънои рондан ва дур кардан аст. Аз онҷое, ки одатан фурўшандагон баҳои камро бар мегардонанд, «бизоати музҷот» гуфта шудааст.
* Баъзе аз муфассирон гуфтаанд: Мурод аз «تَصَدَّقْ عَلَيْناَ» дархости боз гардондани Бенёмин аст.
* Дар ривоёт омадааст: Яъқуб номае барои Юсуф навишт, ки мўҳтавои он таҷлил аз Юсуф, баёни қаҳтии Канъон, дархости озодии Бенёмин ва табриаи фарзандон аз дуздӣ буд ва ба ҳамроҳи фарзандон барои Юсуф фиристод. Вақте Юсуф дар муқобили бародарон он номаро хонд, бўсид ва бар чашм гузошт ва гиряе кард, ки қатароти ашк бар либосаш нишаст.
Бародарон, ки ҳанўз Юсуфро намешинохтанд ҳайратзада шуда буданд, ки ин ҳама эҳтиром ба падари мо баро чист? Кам-кам барқи умед дар дили онҳо равшан шуд. Хандаи Юсуфро чун диданд, бо худ гуфтанд накунад, ки ў Юсуф бошад.
Паёмҳо:
1. Барои Яъқуб, Юсуф матраҳ аст; «فَتَحَسَّسُواْ مِن يُوسُفَ» вале барои фарзандон гандум. «فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ»
2. Тақиркунандагон, рўзе таҳқир мешаванд. Фарзандоне, ки бо ғурур мегуфтанд: «وَنَحْنُ عُصْبَةٌ» Мо қудратманд ҳастем, «سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ» Бародари мо дузд буд, ««إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ Падари мо дар гумроҳии ошкор аст, имрўз бо хорӣ мегўянд: «مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ»
3. Барои дархости кўмак ва мусоидат, фарҳанги хоссе лозим аст:
а) Таҷлил аз кўмаккунанада. «أَيُّهَا الْعَزِيزُ»
б) Баёни ҳол ва ниёзи худ. «مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ»
в) Камбуди будҷет (фақри молӣ). «بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ»
г) Эҷоди ангеза дар кўмаккунанда. «وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ اللّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ»
4. Фақру ниёз, инсонро залел мекунад. «مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ»
Ончи шеронро кунад рубаҳ мизоҷ
Эҳтиёҷ аст эҳтиёҷ аст эҳтиёҷ
Ояти 89:
قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ
(Юсуф) гуфт: Ой донистед бо Юсуф ва бародараш чӣ кардед онгоҳ, ки шумо нодон будед.
Нуктаҳо:
* Дар як суол мумкин аст ҳадафҳои гуногуне наҳуфта бошад, ҳадафҳое мусбату созанда ва ё манфиву озордиҳанда, суоли Юсуф, ки пурсид оё медонед бо Юсуф ва бародараш чӣ кардед?, мумкин аст барои ин бошд, ки ман моҷароро медонам. Ё ин, ки мумкин аст мақсад аз суол ин бошад, ки кор баде кардед, тавба кунед ва мумкин аст мақсадаш оромиши хотири Бенёмин бошад, ки дар ҷаласа ҳузур дорад ва мумкин аст мақсадаш сарзанишу тавбеху маломат ё ба рух кашидани иззати худ ва ё сарзаниш ба ин, ки бо ин ҳама ҷиноят чаро умеди тасаддуқ доред?
Дар миёни ғаразҳое, ки матраҳ шуд, се мавриди аввал бо мақоми Юсуф созгорӣ дорад вале боқии маворид бо футуввату каромате, ки оятҳои баъд, аз Юсуф гузориш мекуанд, созгорӣ надоранд. Ў бо ин, ки нисбати дуздӣ шунид, чизе нагуфт ва саранҷои кор ба бародарон гуфт: «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ»
* Ҷҳал, танҳо ба маънои надонистан нест, балки ғалабаи ҳавасҳо ба гунае бе таваҷҷўҳӣ аст. Инсони гунаҳкор ҳар чанд олим бошад, ҷоҳил аст чун таваҷҷўҳ надорад ва оташи дўзахро барои худ мехарад.
Паёмҳо:
1. Парвандаи хатоҳову гуноҳон рўзе кушода ва мавриди суол қарор хоҳад гирифт, ки оё медонед чӣ кардаед? «هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم»*
2. Ҷавонмардӣ дар он аст, ки ҷузъиёти хилоф матраҳ нашавад. Бинобар, ин Юсуф ба таври сарбаста пурсид: Чӣ кардед? «مَّا فَعَلْتُم»
3. Вақте ба қудрат расидем, дигар мазлумонро фаромўш накунем. «مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ»*
4. Ҷавонмардӣ дар он аст, ки роҳи узр ба хатокор талқин шавад. (Юсуф ба бародарони хатокор гуфт: Корҳои шумо дар замони бе таваҷҷўҳии шумо будааст на акнун.) «إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ»
Ояти 90:
قَالُواْ أَإِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَاْ يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
Гуфтанд: Ой ту худ (ҳамон) Юсуфӣ? Гуфт: (Оре) ман Юсуфам ва ин бародари ман аст. Ба таҳқиқ Худованд бар мо миннат гузошт. Зеро, ки ҳар кас тақвову сабор пеша кунад, пас ҳамоно Худованд подоши некўкоронро табоҳ намекунад.
Нуктаҳо:
* Ҳар чӣ замон мегуўашт, бародарон мабҳуттар шуданд, ки чаро Азизи Миср дар баробари номаи падарошон гиря кард!? Азиз аз куҷо моҷарои Юсуфро медонад? ростӣ қиёфаи ў ба Юсуф шабоҳати зиёде дорад! Накунад ў Юсуф бошад, чӣ беҳтар, ки аз худаш бипурсем. Агар Юсуф набуд ба мо девона намегўянд? Ва агар Юсуф буд аз шармандагӣ чӣ кунем? Ҳамчунон саросари вуҷуди бародаронро гирифта буд. Бил-охира тилисти сукутро бо суоли оё Юсуфӣ, шикастанд.
Дар ин ҷо чӣ саҳнае пеш омад? Ва кадом наққош метавонад шармандагӣ ва шодиву гиря ва дар оғўш кашиданро тасвир кунад? Худо медонаду бас.
* Бод шароит тавре фароҳам шавад, ки мардум суол кунанд ва барои рушду тарбият, ангезаи ононро боло барад. Барои бародарони Юсуф доиман ангеза барои ҷустуҷўву суол зиёнд мешуд. Бо худ гуфтанд: Чаро пофишорӣ дошт Бенёминро ба ҳамроҳи худ биёварем? Чаро паймона дар бори мо пайдо шуд? Чаро пули моро дар навбати аввал бар гардонд? Ў аз куҷо достони Юсуфро медонад? Накунад дигар ба мо ғалла надиҳад? Вақте ин ҳаяҷононт дар руҳи онон авҷ гирифт, пурсиданд: Ой ту Юсуф ҳастӣ? Гуфт: Оре.
* Имом Содиқ(а) фармуд: Ҳамоно дар ҳазрати Қоим(а)(имом Маҳдӣ) суннате аз Юсуф аст; мардум ўро намешиносанд то ин, ки Худо изн диҳад худро ошно кунад.
Паёмҳо:
1. Гузашти замон ва ҳодисаҳои талху ширин, робитаву шинохтҳоро тағйир медиҳад. Ба гунае, ки бардарро намешиносад. «إِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ»
2. Авлиёи Худо, ҳамаи неъматҳоро аз ў медонанд. «مَنَّ اللّهُ عَلَيْنَا»
3. Аҷри сабру тақво, дар дунё низ дода мешавад. «...مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ...أَنَاْ يُوسُفُ»*
4. Касе лоиқи зимомдориву ҳукумат аст, ки дар баробари ҳодисаҳо, ҳасодатҳо, шаҳватҳо, таҳқирҳо, зиндонҳо, таблиғоти бад ва... имтиҳон дода бошад. «...مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ»
5. Аз ҳассостарини вақтҳо, барои таблиғот истифода кунед. (Вақте, ки баробарон аз кори худ шарманда ва омодаи пазириши сухани Юсуфанд, ў мегўяд: «...مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ»)
6. Лутфи Худованд, ҳакимона ва бар тибқи милокҳову меъёрҳо аст. «...مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ»
7. Сабру тақво, заминаи иззат аст. «...مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ»
8. Тақво ва сабр аз хусусиятҳои мўҳсинон (некўкорон) аст.«مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ»*
Ояти 91:
قَالُواْ تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ
(Бародарон) гуфтанд: Ба Худо қасам, ки Худованд туро бар мо бартарӣ додааст ва ҳатман мо хатокор будаем.
Нуктаҳо:
*«Исор» ба маънои бартарӣ додани дигарон бар худ аст. Бародарони Юсуф дар асари тафаккури ғалати «نَحْنُ عُصْبَةٌ», даст ба кори ғалате заданду гуфтанд: Ўро ба чоҳ афканед; «أَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ».
Худованд онҳоро дар тангно гузошт то ҷое, ки барои сер кардани шикам илтимос кунанд; «مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ» пас эътироф карданд, ки нақшаи мо хароб аз об дар омад; ««كُنَّا لَخَاطِئِينَ сипас он тафаккури ғалат, табдил ба пазириши як ҳақиқат шуд, ки қудрати ҳакимона Худованд туро бар мо бартарӣ дод. «لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا»
* Бародарони Юсуф чанд бор бо калимаи «تَاللّهِ» қасам ёд кардаанд:
1. ««تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ Ба Худо савганд шумо худ медонед, ки мо барои фасоду дуздӣ ба сарзамин шумо наёмадаем.
2. «تَالله تَفْتَؤُ تَذْكُرُ يُوسُفَ» Ба падар гуфтанд: Ба Худо савганд ту доиман Юсуф Юсуф мекунӣ.
3. «تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ» Падарҷон ба Худо савганд ту дар алоқаи зиёдаравӣ ба Юсуф, гирифтори инҳирофи гузашта шудаӣ.
4. «تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا» Ба Юсуф гуфтанд: Ба Худо қасам Худованд туро бар мо бартарӣ дод.
Паёмҳо:
1. Агар аз рўи ҳасодат ба бартариву камолоти дигарон эътироф накунем, бо фишору зиллат ба онҳо иқрор хоҳем кард. «لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا»
2. Дар баробари иродаи Худо, наметавон истодагӣ кард. «آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا»
3. Дар рўзи тавоноӣ, ба гунае амал накунем, ки дар рўзгори заъф шарманда шавем. «وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ...وَنَحْنُ عُصْبَةٌ»*
4. Эътироф ба хато, заминае барои дарёфти афву бахшиш аст. «إِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ»
Ояти 92:
قَالَ لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
(Юсуф) гуфт: Имрўз бар шумо тавбеху маломате нест, Худованд шуморо мебахшад ва ў меҳрубонтарини меҳрубонон аст.
Нуктаҳо:
* «تَثْرَيبَ» ба маънои тавбех, гуноҳ шумурдану маломати зиёд аст.
Рўзи фатҳи Макка мушрикон ба Каъба паноҳ бурданд, Умар гуфт: Мо имрўз интиқом хоҳем гирифт. Паёмбар(с) фармуданд: Имрўз рўзи марҳамат аст ва аз мушрикон пурсид: Гумони шумо имрўз нисбат ба ман чист? Гуфтанд: хайр аст, ту бародари карими мо ҳастӣ. Паёмбар(с) фармуданд: Имрўз каломи ман ҳамон каломи Юсуф аст; «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ» Умар гуфт: Ман аз сухани худам шармандаам.
* Ҳазрати Алӣ(а) мефармоянд:
«إذَا قَدرتَ عَلَي عَدوّك فَاجعل العفو عنه شكرًا للقدرةِ عليه» Ҳар гоҳ бар душмани худ пирўз шудӣ шукри онро, бахшиши душман қарор бидеҳ.
* Дар ҳадис мехонем: Дили ҷавон рақиқтар аст ва пас аз тиловати ин оят фармуданд: Юсуф чун нисбат ба падару бародарони худ ҷавонтар буд, зуд бародаронро бахшид.
Паёмҳо:
1. Бузургдилӣ, абзор ва василаи рфёсат аст. «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ» Оре касе, ки тамоми зулмҳои бародаронро як ҷо мебахшад, сазовори раёсат аст.
2. Ҳамин, ки хилфкор эътироф кард, бипазирем ва ўро хиҷил накунем. «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ .إِنّا كُنَّا لَخَاطِئِينَ»
3. Гузашти худро ба ҳама эълом кунемто дигарон ҳам сарзаниш накунанд. «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ»
4. Юсуф(а) ба бозсозии руҳӣ равонии бародарони гунаҳкор пардохт, мо низ чунин кунем. «...«لاَ تَثْرَيبَ*
5. Афв дар авҷи иззату қудрат, шеваи авлиёи Худост. «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ»
6. Ҷавонмардиро аз Юсуф биёмўзем, ки ҳам ҳаққи худро бахшид ва ҳам аз Худованд талаби Омурзишу афв мекунад. «يَغْفِرُ اللّهُ...لاَ تَثْرَيبَ»
7. Онҷо, ки банда мебахшад аз Худованд, ки арҳамур-роҳимин аст чӣ интизоре ҷуз афв дорем. «يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ»
8. Бахшидани шармандагон, суннати илоҳист. (Яғфиру дар қолиби феъли музореъ омадааст.)
9. Афви Худованд, шомили касе ҳам мешавад, ки солҳо сабаби озори ду паёмбари ў (Юсуф ва Яъқуб) шудаанд, мешавад. «وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ»
10. Афву гузашт аз хатокорон, заминасози ҷалби мағфирати илоҳӣ аст. «...يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَ...لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ»
11. Тавсифи Худованд ба мағфирату раҳмат, (монанди «Арҳамур-роҳимин») аз одоби дуову истиғфор аст.
Ояти 93:
اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ
(Юсуф гуфт:) Ин пероҳани маро бибаред ва онро бар чеҳраи падарам бияфканед (то) бино шавад ва ҳама касони худро назди ман биёваред.
Нуктаҳо:
* Дар достони ҳазрати Юсуф, пероҳани ў дар чанд ҷо матраҳ шудааст:
а) «وَجَآؤُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ» Бародарон, пероҳани Юсуфро бо хуни дурўғин оғишта карда ва назди падар бурданд, ки гург Юсуфро хўрд.
б) «قَمِيصَهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ» Пероҳан аз пушт пора ва сабаби кашфи ҷурму муҷрим шуд.
в) «اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي» Пероҳан сабаби шифои Яъқуби нобино мешавад.
* Агар пероҳане, ки ҷивори (паноҳ уамон) Юсуф аст нобиноро бино мекунад, пас дар табаррук ба мақаду саҳну саро ва дару девору парча ва ҳар чизи дигаре, ки дар ҷивори авлиёи Худо бошад, умеди шифо ҳаст.
* То инҷо марҳалаи шиносоии Юсуф, узрхоҳӣ аз ў ва афву гузашти Юсуф ва талаби афв илоҳӣ, паймуда шудааст вале ҳанўз нобиноии падар, ки аз осори ҷурми бародарон аст, вуҷуд дорад. Дар ин оят роҳи ҳалли ин мушкил нишон дода мешавад.
Зимнан дар ривоят омадааст, ки Юсуф гуфт:
Касе пероҳани маро барои падар бибарад, ки пероҳани хунии маро пеши ў бурда буд то ҳамон гуна, ки падарро дилозурда карда, бо ин пероҳан дилшод созад.
* Дар ривоёт омадааст: Юсуф бародарони худро ҳар рўзу шаб сари суфраи худ менишонд ва онҳо эҳсоси шармандагӣ мекарданд, ба Юсуф пайғом доданд, ки суфраи мо ҷудо бошад, чун чеҳраи ту моро шарманда мекунад!. Юсуф ҷавоб дод: Аммо ман ифтихор мекунам, ки дар канори шумо бошам ва бо шумо ғизо бихўрам. Рўзгоре мардум, ки маро медиданд, мегуфтанд:
«سبحان من بلّغ عبدًا بيع بعشرين جرهمًا ما بلغ» Муназзаҳ аст Худое, ки бардаи бист дирҳамиро ба иззат расонд.
Аммо имрўз вуҷуди шумо барои ман иззат аст. Ҳоло мардум медонанд, ки ман бардаву бе аслу насаб набудаам. Ман бародароне мисли шумо ва падаре монанди Яъқуб доштаам, вале ғариб афтода будам. (Аллоҳу акбар аз ин футуввату ҷавонмардӣ)
* Нақл шудааст марҳуми Оятуллоҳ-ал-узмо Шайх Абдулкорими Ҳоирии Яздӣ, ки барои муолиҷа аз Арок ба тарафи Теҳрон ҳаракат карда буд, шаберо дар Қум монд. Мардум аз эшон дархост карданд, ки ҳавзаи илмияро аз Арок ба Қум тунтақил кунад, чан Қум ҳарами аҳли байт(а) ва мадфани ҳазрати Маъсума(с) аст. Эшон истихора карданд ва ин оят омад: «و أتوني باهلكم أجمعين» ишора ба ин, ки ҳамон гуна, ки Юсуф ба бародарон гуфт: Тамоми хешовандонро ба пойтахт биёварад, шумо низ ҳавзаи илмияи Арокро ба Қум мунтақил кунед. Эшон низ чунин карданд.
Паёмҳо:
1. Табаррук ба чизҳое, ки марбут ба авлиёи Худост, ҷоиз аст. «« اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي (Пероҳани Юсуф, чашми нобиноеро бино мекунад.)
2. Касе, ки бо ҳавову ҳавас мубориза кунад, ҳатто либосаш низ аз муқаддасот мешавад. «بِقَمِيصِي»
3. Танҳо дидани чизҳои муқаддас барои табаррук кифоят намекунад, бояд онро ламс кард. «أَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي»*
4. Ғаму шоди дар нури чашм асар дорад. «يَأْتِ بَصِيرًا...وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ» шаяд ба ҳамин далел фарзанди хубро «قرة العين» (нури чашмон) номидаанд. (Албатта агар нахоҳем аз буъди мўъҷиза баррасӣ кунем.)
5. Висол, дили пирро зинда ва дидаи нобиноро бино мекунад. ««فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا*
6. Дар муъҷизаву каромат, синну сол шарт нест. (Пероҳани фарзанд, чашмони падарро бино мекунад.)
7. Худованд он чиро, ки рўзе сабаби ғами Яъқуб шуда буд, сабаби шодиву шифои ў қарор дод. (Пероҳан рўзе сабаби андўҳ шуд ва имрўз сабаби шодӣ)*
8. Фарзандони тавоно, наздикони заиф махсусан падару модари солмандро таҳти ҳимоят бигиранд. «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ»
9. Шароити иҷтимоӣ, барои амали кардан ба вазифа, асар дорад. « وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ» (Силаи раҳми Юсуф дар он шароит ба навъе буд, ки бояд хешовандон ба Миср биёянд.)
10. Расидагӣ ба хешон (бо ҳифзи ҳуқуқи мардумони дигар), лозим аст. «أْتُونِي بِأَهْلِكُمْ»
11. Тағйири маскану ҳиҷрат, осори зиёде дорад аз ҷумла: хотироти ғамангезро дигаргун мекунад. «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ»
12. Ашхоси хонавода ва хешони наздик дар сурати имкон наздики ҳам ва дар канори ҳам зиндаги кунанд. «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ»*
13. Ҷавонмардии Юсуф(а) то он андоза буд, ки бародарон ўро таҳаммул накарданд ва ўро дар чоҳ андохтанд, вале Юсуф(а) ҳамаи бародарон ва хонаводаҳояшонро даъват кард. «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ»*
14. Бо хешон ҳар чанд хатокор бошанд набояд қатъи робита кард. «وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ»*
15. Барои касоне, ки заҷр кашидаанд бояд ба фикри рафоҳу осудагӣ буд. «أَجْمَعِينَ» Ранҷи фироқи Яъқуб, сипас оромиши висоли Юсуф.
16. Беҳтарин лутф он аст, ки ҳамаро шомил шавад. «أَجْمَعِينَ»
Ояти 94:
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ
Ва чун корвон (аз Миср ба сўи Канъон маҳалли зиндагии Яъқуб) раҳсипор шуд, падарашон гуфт: Ҳамоно ман бўи Юсуфро меёбам, албатта агар маро кам хирад надонед.
Нуктаҳо:
* «فَصَلَتِ» Яъне фосила гирифт. «فَصَلَتِ الْعِيرُ» Яъне корвон аз Миср фосила гирифт. ««تُفَنِّدُونِ аз решаи «فند» ба маънои нотавонии фикр ва сафоҳат аст.
* Яъқуб нигарон буд, ки атрофиёнаш нисбати бе хирадӣ ба ў диҳанд. Ва фармуд: ««لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ вале бо камоли таассуф атрофиён ва беъзе асҳоби паёмбар(с) ин инсбатро ба ҳазрат доданд, он ҷо, ки дар остонаи реҳлат фармуд:
Қаламу коғаз биёваред то чизе бигўям ва сабт шавад, ки агар ба он амал кунед, ҳаргиз гумроҳ нашавед! Яке гуфт: «إنّ الرّجلَ ليهجر» Паёмбар сафсата мегўяд! Ва нагузоштанд чизе навишта шавад.
* Суол: чӣ гуна аст, ки танҳо Яъқуб бўи Юсуфро дарк мекукнад? ««إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ
Ҷавоб: Ҳеч манъе надорад, ҳамон гуна, ки анбиё, ваҳйро дарк мекунанд ва мо онро дарк намекунем, дар бақияи умур низ онон чизеро биёбанд, ки мо намеёбем.
Магар дар остонаи ҷанги хандақ, дар ҳангмои кандани хандақ, Расули акрам(с) аз ҷаҳиши барқ, ки бо расидани каланд ба санг намоён шуд, нафармуд: Дар ин барқ суқути эмператорҳоро дидам? Аммо баъзе аз ашхоси заиф-ул-имон гуфтанд: Паёмбар аз тарси худ, даври шаҳр хандақ меканад, вале бо ҳар зарбаву ҷараққае, аз суқути як режим ва пирўзии худ ваъда медиҳад!
* Шояд мурод аз «бўи Юсуф» хабари наве аз Юсуф бошад.
Ин масъала имрўза дар дунёи илм, ба «талапотӣ» яъне интиқоли фикр аз нуқтаҳои дурдаст, машҳур шуда ва ба унвони як масъалаи мусаллами илмӣ даромадааст. Яъне касоне, ки пайванди наздикӣ бо ҳам доранд ва ё дорои қудрати руҳии хос ҳастанд, ҳамин, ки масъалае дар гўшае аз ҷаҳон барои шахсе пеш ояд ў низ дар гўшаи дигари ҷаҳон онро дар меёбад.
Шахсе аз имом Боқир(а) суол кард: Гоҳе бидуни ҷиҳат маро ғам фаро мегирад, ба тавре, ки атрофиён мефаҳманд. Имом(а) фармуд: Мусалмонон дар офариниш аз як ҳақиқат ва аз як тинат ҳастанд, ҳамин, ки ҳодисаи талхе барои яке аз онон рух диҳад, дигарӣ дар сарзамин ва минтақаи дигар ғамнок мешавад.
* Дар шарҳи «Наҳҷ-ул-балоға»и марҳуми Хуӣ омадааст: Барои имоми маъсум, нуре аст, ки чун Худо ирода кунад, имом бо нигоҳ ба он, ояндаро мебинад ва гоҳе низ мисли мардуми оддӣ аст.
Зи Мисраш бўи пероҳан шунидӣ
Чаро дар чоҳи Канъонаш надидӣ
Бигуфт: аҳволи мо барқи ҷаҳон аст
Гаҳе пайдову дигар дам, ниҳон аст
Гаҳе бар торими аъло нишинем
Гаҳе то пушти пойи худ, набинем
* Агар истишмоми бўи ҳазрати Юсуфро марбут ба қувваи бўянда бидонем, бояд ба унвони як амри хориқ-ул-одат ва мўъҷиза пазируфт, ки Яъқуб бўеро аз дур истишмом мекунад.
Дар айёми таҷовузи Ироқ ба Ҷ.И. Эрон, ки мардум ба фармони имом Хумайнӣ(р) дар ҷибҳаҳои ғарбу ҷануб ҳозир буданд, камина низ дар хидмати шаҳид Оятуллоҳ Ашрафии Исфаҳонӣ, ки ҳудуди навад сол син дошт, дар амалиёти «Муслим ибни Ақил» будам. Эшон борҳо дар шаби ҳамла ба ман фармуд: Ман бўи биҳиштро мебўям, вале ман ҳар чӣ бў кашидам чизе наёфтам!.
Оре, касе, ки навад сол дар илму тақво ва зуҳду таҳаҷҷуд будааст, метавонад эҳсосе дошта бошад, ки дигарон надошта бошанд. Ҳамон гуна, ки пешгўии эшон, ки гуфтанд: Ман чаҳорумин шаҳиди меҳроб хоҳам буд, амалӣ шуд!.
Ба ҳар ҳол мумкин аст мурод аз бўи биҳишт, як бўи ирфонӣ бошад. Монанди ширинии муноҷот, ки як маззаи маънавӣ аст. Ва мумкин аст бўи табии бошад, локин ҳар бўяндае лоиқи истишмоми он нест. Монанди амвоҷи радиоӣ, ки дар фазо аст, локин ҳар радио тамоми онҳоро намегирад.
Паёмҳо:
1. Инсон, бо сафои ботин метавонад ҳақоиқи маънавиро дарк кунад. ««إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ Вале дарки ҳақоиқ муҳдуд аст, ин гуна нест, ки онон дар ҳар макону замон битавонанд ҳар чиро дар ёбанд ва бинобар, ин бўи пероҳанро баъд аз фосилаи корвон дарёфт намуд. ««فَصَلَتِ الْعِيرُ
2. Агар ҳақоиқеро дарк намекунем, мақоми дигаронро инкор накунем. ««لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ Ҳазрати Яъқуб фармуд: Агар маро кам хирад напиндорид.
3. Ҳамаи мардум зарфияти шунидани ҳақоиқро надоранд ва инсбати бе хирадӣ ба гўянда медиҳанд. ««لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ*
4. Зиндагонии олимон дар миёни нодонон, ранҷовару мушкил аст. ««لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ
Ояти 95:
قَالُواْ تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ
(Ба ў) гуфтанд: Ба Худо савганд ту дар гумроҳии дерини худ ҳастӣ.
Нуктаҳо:
* Дар ояти 8 ҳамин сура хондем, ки бародарон дар ҳаққи падари худ гуфтанд: ««إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ Падарамон ба хотири алоқаи бе ҷиҳат ба Юсуф ва бародараш, дар гумроҳии ошкор аст. Дар ин ҷо гуфтанд: ««ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ, яъне ҳанўз дар он хатои пешин ба сар мебарад.
* Ашхоси оддӣ набояд авлиёи Худоро бо фаҳми худ бисанҷанд ва ҳукм кунанд, ки ин шудани аст ё нашудани. Ҳазрати Алӣ(а) мефармоянд: «النّاس اعداء ما جهلوا» Мардум ҳамин, ки худ намедонанд бо ҳар доное мухолифат мекунанд.
Паёмҳо:
1. Ҳазрати Яъқуб ва Юсуф(а) барои хабарҳои ҳайратовари худ қасам нахўрданд; вале бародарон дар арсаҳои мухталиф қасам хўраданд, дар ояти 73, 85, 91, 95, бародарон савганд ёд карданд. Оре, бояд ҳамчун анбиё ҳаттал-мақдур аз савганд дурӣ кард. ««قَالُواْ تَاللّهِ*
2. Кори неконро қиёс аз худ магир. «إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ» (Нисбати гумроҳӣ ба падар, нашъат гирифта аз қиёсу санҷидани дарки ў бо фаҳми худ буд.)
3. Яъқуб дар тўли даврони фироқи Юсуф, ба зинда будани ў эътиқод дошту онро барои атрофиёнаш изҳор мекард ва ба ҳамин далел ба ў мегуфтанд, ки боз ҳамон инҳирофоти гузаштаро дорӣ. «إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ»
Ояти 96:
فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ
Пас чун (он бародаре, ки барандаи пероҳани Юсуф буд) муждаросон омад, пероҳанро рўи чеҳраи Яъқуб андохт. Пас Яъқуб бино гашту гуфт: Оё ба шумо нагуфтам: Ҳамоно ман аз (иняти) Худованд чизе медонам, ки шумо намедонед.
Нуктаҳо:
* Агар мурод аз сафед шудани чашм ««وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ кам нур шудан бошад, «بَصِيرًا» ба маънои пун нур шудан аст ва далолат бар ин дорад, ки ғаму шодӣ дар дид ва қувваи биноии инсон муассир аст. Аммо агар мурод нобиноии мутлақ бошад, ки аз зоҳири оят ва «فَارْتَدَّ بَصِيرًا» бар меояд, як мўъҷиза ва тавассул аст, ки Қуръон онро исбот мекунад.
* Дунё фарозу нишеб дорад; бародарони Юсуф як рўз кушта шудани Юсуфро ба дасти гург ва як рўз хабари ҳоким шудани Юсуфро барои падар меоваранд.
Паёмҳо:
1. Сарчашмаи илми анбиё, илми илоҳӣ аст. «...أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ»
2. Анбиёи илоҳӣ ба ваъдаҳои Худо бовар доранд. «...أَلَمْ أَقُل» (Яъне ба шумо нагуфтам маъюс нашавед, боз ба Миср биравед ва ба дунболи Юсуф бошед.)
3. Яъқуб бар хилофи фарзандонаш, ба зинда будани Юсуф ва паён ёфтани фироқаш бовар дошт. «أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ»
4. Фарзанди носолеҳ сабаби кўрии падар ва фарзанди солеҳ сабаби биноии ў мешавад. «فَارْتَدَّ...ابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ»*
5. Иродаи илоҳӣ, бар қонунҳои табии ҳоким аст. «فَارْتَدَّ بَصِيرًا»
6. Либос ва мутааллиқоти авлиёи Худо, метавонад маншаи асар бошад. ««أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا
7. Чӣ басо амре, ки макрўҳ шумурда мешавад; вале барои ҳама хайр аст, чунон, ки қаҳтӣ нохушоянд буд, вале сабаби озодии бе гуноҳе чун Юсуф ва ҳокимияти ў, висоли Яъқуб ва кантроли қаҳтӣ шуд. ««إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ*
Ояти 97:
قَالُواْ يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ
(Фарзандон) гуфтанд: Эй падар! Барои гуноҳонамон (аз Худованд) талаби омўрзиш кун, ки ба ростӣ мо хатокор будем.
Ояти 98:
قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّيَ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
(Яъқуб) гуфт: Ба зудӣ аз парвардигорам барои шумо талаби омўрзиш мекунам, ба ростӣ, ки ў, худ омўрзанда ва бисёр меҳрубон аст.
Нуктаҳо:
* Фарзандони Яъқуб муваҳҳид буданд ва ба мақоми волои падарашон огоҳ буданд; ««يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا он чӣ ба унвони «залол» ба падар нисбат додаанд, мурод гумроҳӣ дар ақида нест, балки гумроҳӣ дар ташхис ва алоқамандии ў ба Юсуф буд.
* Барои золим се рўз аст: рўзи қудрат, рўзи мўҳлат ва рўзи нидомат.
Барои мазлум низ се рўз аст: рўзи ҳасрат, ки мавриди зулм қарор гирифтааст, рўзи ҳайрат, ки дар фикри чораандешӣ аст ва рўзи нусрат дар ин дунё ё дар ҷаҳони охират.
* Касоне, ки дар асари иштибоҳу хато ба падар гуфтанд «إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ» баъд аз таваҷҷўҳ ба иштибоҳ мегўянд: «إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ»
* Дар тафсири «Маҷма-ул-баён» ва «Атяб-ул-баён» омадааст, ки ҳазрати Яъқуб дар интизори шаби ҷумъа ё саҳар буд то барои фарзандонаш дуо кунад ва бинбар, ин калимаи «савфа» ба кор бурду фармуд: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ» яъне дар оянда барои шумо талаби бахшиш хоҳам кард.
Паёмҳо:
1. Зулм, сабаби зиллат аст. Рўзе, ки бародарон, Юсуфро ба чоҳ андохтанд, рўзи хандаи онон ва зиллати Юсуф буд ва имрўз ба акс шуд. ««يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا
2. Барои омўрзиши гуноҳон, тавассул ба авлиёи Худованд ҷоиз аст. ««يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا
3. Дуои падар таъсири хоссе дорад. ««يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا*
4. Барои тавба ҳеч гоҳ дер нест. «« اسْتَغْفِرْ لَنَا*
5. Эътироф ба гуноҳу хато заминаи омўрзиш аст. «إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ»*
6. Барои дуо, соатҳои хоссе авлавият дорад. «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ»
7. Падар набояд кинатўз бошад ва лағзиши фарзандонро дар дил нигаҳ дорад. «أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ»
8. Дар ҳангоми иқрори хилофкор, ўро маломат накунем. Ҳангоме, ки гуфтанд: «إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ» Мо хатокор будем. Падар гуфт: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ»
9. Гунаҳкорро ба мағфирати илоҳӣ умедвор кунем. «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّيَ»*
10. Дар истиҷобати дуо ва тавассул ба авлиёи илоҳӣ сабур бошем. «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ»*
11. Ҳазрати Яъқуб аз ҳаққи худ гузашт ва барои ҳаққи илоҳӣ ваъдаи дуо ба фарзандон дод. «أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ»*
12. Лутфи Худованд, шомили бузургтарин гуноҳ ва гунаҳкорон низ мешавад. «هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» бо ин, ки ду нафар аз паёмбарони илоҳӣ мавриди озору азияти чандин сола қарор гирифтаанд, боз умеди бахшоиш аз ў меравад.
Ояти 99:
فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُواْ مِصْرَ إِن شَاءَ اللّهُ آمِنِينَ
Пас чун (падару модару бародарон) бар Юсуф дохил шуданд, падару модарашро дар канори худ ҷой доду гуфт: Ба хости Худо бо амну амон дохили Миср шавед.
Нуктаҳо:
* Намедонам ин фарози аз достонро чӣ гуна бинависам! Юсуф барои истиқбол аз водидайни худ, дар беруни шаҳр хаймае заду ба интизор истода буд то онҳоро бо иззату эҳтиром дохили Миср кунад; «ادْخُلُواْ مِصْرَ...فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ» ба таври табии вақте падару модару бародарони Юсуф, худро барои сафар омода мекарданд, шўру ғавғо дар Канъон буд.
Мардум медиданд чӣ гуна баъд аз солҳо, бо дарёфти хабари хуши саломати Юсуф, дар ҳоле, ки Яъқуб биноии худро боз ёфта бо ишкиёқ азми дидори фанзандро дорад. Онҳо низ хушҳол аз аҳволи ин падару писар буданд, махсусан аз ин, ки Юсуф дар Миср хазонадору ҳоким аст ва дар давраи қаҳтсолӣ, бо фиристодани ғалла онҳоро низ ҳимоят кардааст. Бо чӣ шавқу шўру ишқе метавон ин қиссаро навишту тамом намуд!.
* Аз калимаи «абавайҳ» маълум мешавад, ки модари Юсуф низ зинда будааст, вале суоле, ки худам низ ба ҷавоби он пай набурдаам ин аст, ки аро дар сар то сари достон номе аз гиря, сўзу нолаҳои модараш матраҳ нашуда ва ин мавзў маскуту пўшида мондааст?
* Дар ривоятҳо омадааст, ки Яъқуб бо исрору савганд аз Юсуф хост то моҷарои худро бозгў кунад. Вақте Юсуф оғоз ба бозгў намудани худ кард, ки бародарон маро лаби чоҳ бурда, бо таҳдид пероҳанамро канданд, Яъқуб бе ҳуш шуд. Чун ба ҳуш омад, дархост кард, ки идома диҳад вале Юсуф гуфт: Падар туро ба ҳаққи Иброҳим, Исмоил ва Исҳоқ(а) маро аз нақли достон маоф кун! Яъқуб пазируфт.
Паёмҳо:
1. Истиқбол дар беруни шаҳр, кори некўе аст. Аз ҷумлаи ««فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ истифода мешавад, ки маросими истиқбол аз Яъқуб дар беруни шаҳр буд ва Юсуф ва ҳамроҳон дар он ҷо хайма зада буданд ва ҳамин, ки корвон расид, Юсуф гуфт: «...«ادْخُلُواْ مِصْرَ
2. Ҷоҳу мақом моро аз эҳтироми падару моадр ғофил накунад. «...«ادْخُلُواْ مِصْرَ
3. Ҳатто агар шахси аввали кишвар низ бихоҳад, ки аз амнияти сарзамини худ сухан бигўяд, бояд таваҷҷўҳ ба лутфи Худованд дошта бошад. «إِن شَاءَ اللّهُ» зеро то Худо нахоҳад, амнияте нахоҳад буд, чунон, ки гурўҳе аз сангҳои кўҳ хона сохтанд то дар амон бошанд вале қаҳри Худованд аз тариқи сайҳае, ки субҳгоҳон расид, амнияти ононро ба ҳам зад. «فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ وَكَانُواْ يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ»
4. Дар интихоби маҳалли сукунат, аз муҳимтарин масоил, амният аст. «آمِنِينَ»
Ояти 100:
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بَي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِّمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
Ва падару модарашро бар тахт боло бурд, вале ҳамаи онон пеши ў афтоданду саҷда карданд. Ва (Юсуф) гуфт: Эй падар! Ин аст таъбири хоби пешини ман. Ба яқин, парвардигорам онро таҳаққуқ бахшид ва ба ростӣ, ки ба ман эҳсон кард, онгоҳ, ки маро аз зиндон озод сохту шуморо пас аз он, ки Шайтон миёни ман ва бародаронамро ба ҳам зад, аз биёбони (Канъон ба Миср) овард. Ҳамоно парвардигори ман дар он чӣ бихоҳад, соҳиби лутф аст. Ба ростӣ ў донои ҳаким аст.
Нуктаҳо:
* «عَرْش» ба тахте мегўянд, ки подшоҳ рўи он менишинад. «خَرُّواْ» ба замин афтодан, «بَدْو» ба бодияву саҳро ва «نَّزغ» ба оғоз кардани коре ба қасди фасод маъно шудааст.
* «Латиф» аз номҳои Худованд аст, яъне қудрати ў дар лобалои корҳори печида низ нуфуз мекунад. Ва таносуби он бо ин оят дар ин аст, ки дар зиндагии Юсуф гиреҳҳои печидае буд, ки фақат қудрати Худованд дар онҳо нуфуз карда ва онҳоро боз намуд.
* Юсуф мисли Каъба шуд ва падару модару бародарон рў ба ў, ба унвони каромати ў, барои Худо саӣда карданд. «خَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا» Ва агар ин саҷда барои ғайри Худо ва ширк буд, ҳазрати Яъқуб ва Юсуф(а), ки ду паёмбари Худоянд шоҳиди чунин мункаре намешуданд.
Шояд ҳаи ин саҷда, нишонаи тавозўъ будааст, на парастиш, ки дар ин сурат саҷда бар Юсуф буда ва ишколе надоштааст.
* Ҳамон гуна, ки ҳазрати Яъқуб дар аввали достон ба Юсуф гуфт: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ» Юсуф низ дар поён мегўяд: «مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي».*
* Ҳазрати Яъқуб дар оғози достон ба Юсуф(а) гуфт: «إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ» (ояти 6) ва дар поён низ Юсуф(а) гуфт: «إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ», ки аз ҷиҳатҳое қобили таваҷҷўҳ аст.*
Паёмҳо:
1. Дар ҳар мақоме ҳастед волидайри худро бар худ бартар бидонем. «رَفَعَ أَبَوَيْهِ» он, ки ранҷи бештар дошта, бояд азизтар бошад.
2. Анбиё ҳам бар тахти ҳукумат нишастаанд. «عَلَى الْعَرْشِ»
3. Эҳтиром ба ҳокимони бар ҳақ ва тавозўъ дар баробари онон лозим аст. «خَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا»
4. Саҷдари падару бародарон бар Юсу(а), хоби ўро таъбир кард. «َرُّواْ لَهُ سُجَّدً...رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ»
5. Худованд, ҳалим аст. Гоҳе иҷобати дуое ё таъбири хоберо баъд аз солиёни дароз воқеъ мегардонад. «هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ»
6. Ба воқеият расондани тарҳҳо, кори Худованд аст. «قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا» Оре, Юсуф аз пойдориву сабри худ сухане намегўяд ва ҳамаро кор Худо медонад.
7. Хоби авлиёи Худо, ҳақ аст. «جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا»
8. Дар бархўрд бо воситаҳо ва абзору васоил, ҳамеша Худоро асл ва нозир бидонем. Бо он, ки дар зиндагии Юсуф асбоб ва иллоатҳо даст ба ҳам доданд, ки ў ба ин мақом расид, вале боз мефармояд: «قَدْ أَحْسَنَ بَي» яъне ин Худо буд, ки ба ман лутфу эҳсон намуд.
9. Дар ҳангоми бархўрд бо якдигар, аз талхиҳои гузашта чизе нагўем. «قَدْ أَحْسَنَ بَي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ» Аввалин сухани Юсуф бо падар шукри Худо буд, на нақли талхиҳо. Ў аз чоҳу зиндону тўҳмат сухане нагуфт балки аз раҳоӣ аз зиндон сухан гуфт.
10. Ҷавонмард бошем ва дили меҳмонро наёзорем. (Дар ояти шарифа, Юсуф(а) берун омадан аз зиндонро матраҳ мекунад, аммо аз берун омадан аз чоҳ сухан намегўяд мабодо, ки бародарон шарманда шаванд.) «إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ»
11. Ҷавонмарду бо футувват бошем, на аҳли уқдаву интиқом. Юсуф мегўяд: «نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي» Шайтон ононро васваса кард ва гарна бародаронам бад нестанд.
12. Авлиёи илоҳӣ, дохил шудан ба зиндон ва хориҷ шудан аз зиндонро дар мадори тавҳид ва рубубият медонанд. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» ояти 33. ва «أَحْسَنَ بَي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ»
13. Поёни сахтиҳо, кушоиш аст. «أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ»
14. Бодиянишинӣ, як зарурат аст на як арзиш. Бинобар, ин дар оят тағйири зиндагӣ аз бодиянишинӣ ба шаҳр як неъмат шумурда шудааст. «جَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ...وَقَدْ أَحْسَنَ بَي ربّي إذ»
15. Зиндагии волидайн дар канори фарзанд, як лутфи илоҳӣ аст. «جَاءَ بِكُم...وَقَدْ أَحْسَنَ بَي ربّي إذ»
16. Дар замони ҳазрати Юсуф, Миср дорои тамаддуни шаҳрнишинӣ буд; вале Канъон сарзамини бодиянишин будааст. ««جَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ*
17. Барои пешрафт ва зиндагии беҳтар, ҳаракату сафар лозим аст. ««جَاءَ بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ*
18. Мухлас ҳама чизро аз Худо мебинад ва аз ҳодисаҳо гила намекунад. (Дар ин оят калимаҳои: «جَاءَ بِكُم و أَخْرَجَنِي-أَحْسَنَ بَي-جَعَلَهَا رَبِّي» ҳама сухан аз алтофи илоҳӣ аст)*
19. Бародарон ва аъзои як хонавода, бояд бидонанд, ки Шайтон ба дунболи ихтилоф миёни онҳост. «مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي»
20. Худро бартар надонем. «بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي» Юсуф нагуфт Шайтон ононро фиреб дод, мегўяд Шайтон байни ман ва онҳор... яъне худро низ дар як сатҳ қарор медиҳад.
21. Корҳои Худованд, ҳамроҳ бо рифқ, мудоро ва лутф аст. «إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ»
22. Ҳамаи ҳодисаҳои талху ширин бар асоси илму ҳикмати илоҳӣ сурат мегирад. «الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ»
Ояти 101:
رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ
(Юсуф гуфт:) Парвардигоро! Ту маро (баҳрае) аз ҳукумат додӣ ва аз таъбири хобҳо ба ман омўхтӣ. (Эй) падидоварандаи осмонҳову замин, танҳо ту дар дунёву охират мавлойи манӣ, маро таслими худ бимирон ва маро ба шоистагон мулҳақ намо.
Нуктаҳо:
* Авлиёи Худо вақте ба иззату қудрати худ нигоҳ мекунанд, зуд ба ёди Худованд меафтанду мегўянд: Худоё ҳар чӣ ҳаст аз туст. Юсуф низ ин чунин кард, суханро аз падап бар гардонаду мутаваҷҷеҳи Худо шуд.
Худованд ҳукумати Мисрро ба ду нафар дод, яке Фиръавн, ки онро ба худ нисбат доду гуфт: «أليس لي ملك مصر» ва дигар ба Юсуф дод, ки онро ба Худо нисбат доду гуфт: «آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ»
* Тафаккури Иброҳим(а), дар зуррия ва фарзандони ў ҷилвагарӣ мекунад. Иброҳим(а) гуфт: «أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ» Ман таслими парвардигори оламиён ҳастам, сипас набераи ў Яъқуб ба фарзандонаш суфориш мекунад, ки бо имон аз дунё биравед. «لاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ» Дар ин ҷо фарзанди Яъқуб низ марг дар ҳоли таслимро аз Худо мехоҳад; «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا» Ба ҳол Иброҳим(а) аз солеҳин аст; «إِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ» ВА Юсуф(а) мехоҳад ба ў мулҳақ шавад. «أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ»
* Юсуф, ки Худованд ҳамвора ўро ҳифз кард, ба ў илм дод, ба ў ҳукумат дод ва хатарро аз ў дур кард, боз дар фикри оқибати худ аст. Вой ба ҳоли касоне, ки қудрат, молу илми худро бо ҳила ба даст овардаанд, онон чӣ оқибате хаҳанд дошт!.
* Худованд ба ҳазрати Одам(а) асмое (номҳое) омўхт; «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء» Ба ҳазрати Довуд илми зиреҳ бофӣ; «وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ» Ба Сулаймон, илми нутқи паррандагон; «عُلِّمْنَا مَنطِقَ الطَّيْرِ» Ба Юсуф илми таъбири хоб; «عَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ» Ва ба паёмбари ислом илмҳои аввалину охирин. «وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ»
Паёмҳо:
1. Эътои ҳукумат, аз шууни рубубияти илоҳӣ аст. «رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ»
2. Ҳукуматро натиҷаи фикр, мол, қудрат, ёру тарҳи худ надонем, балки ирдаи Худованд омили аслӣ аст. «آتَيْتَنِي»
3. Он чӣ Худо ба некон бидиҳад ё аз онон бигирад, барои тарбияти онон аст. «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ-رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي»
4. Ҳукумат, ҳаққи донишмандон аст на бе саводон. «عَلَّمْتَنِي...آتَيْتَنِي» Дониши Юсуф василаи ҳокимияти ў шуд.
5. Дар ҳар мавқеисту ҳоле, худро ба Худованд бисупорем. «أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ»
6. Қудрату ҳукумату сиёсат, заминаи хориҷ шудан аз дин аст, магар ин, ки Худованд лутф кунад. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا» (Юсуф дар чоҳ дуое дошт ва дар зиндон дуое дигар дошт, ваел ҳамин, ки ба ҳукумат расид дуои ў ин буд: Худоё ман мусалмон бимирам.)
7. Бандагони Худо дар авҷи иззату қудрат ба ёди маргу қиёмат ва саранҷоми кори худ ҳастанд. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ» (Ҳамон гуна, ки ҳамсари Фиръавн дар кохи Фиръавн ба фикри қиёмат буду мегуфт: «رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» Парвардигоро! Дар биҳишт барои ман ҷойе назди худ қарор бидеҳ.)
8. Азамати Худованд танҳо ба хотири неъматҳое, ки ба мо арзонӣ дошта, нест балки ў бавуҷуд оварандаи кулли ҳастӣ аст. «فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ»
9. Ифтихои Юсуф он нест, ки ҳокими бар мардум аст, ифтихораш он аст, ки Худованд ҳокими бар ўст. «أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ»
10. Ҳусни оқибат ва пайдорӣ дар кори хайр, муҳимтар аз оғози он аст. Анбиё барои ҳусни оқибат дуо мекарданд; «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا» Яъне маро дар таслими худ то марг пайдор бидор.
11. Дар дуо, аввал аз неъматҳои илоҳӣ ёд кунем; «رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي» баъд дархости худро матраҳ кунем. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا»
12. Чун ба қудрат расидем, муноҷоти бо Худоро аз ёд набарем. «...رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي»
13. Ҳазрати Юсуф(а) дар шўрангезтарин лаҳазот мутаваҷҷеҳи Худо шуда ва бо ў муноҷот мекунад. «...رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي»*
14. Илму дониш дар ҳукмронии саҳеҳу одилона нақши муҳимме дорад. «آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي»*
15. Дар дуоҳову муноҷотҳо танҳо ба фикри дунёву масоили моддӣ набошем. «فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ»
16. Ҳокимияти инсон маҳдуд аст, «آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ» аммо ҳукумати илоҳӣ бар ҳамаи ҳастӣ аст. «فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ». Илми инсон маҳдуду но чиз, «...مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ» аммо сарчашмаи илм Худованд аст. «عَلَّمْتَنِي»
17. Худое, ки холиқи осмонҳову замин аст метавонад касеро аз лобалои тмоми сахтиҳо наҷот дода ва ўро ба болотарин дарҷаҳо бирасонад.«...فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ...رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِن َالْمُلْكِ»*
18. Ба имони феълии худ мағрур нашавем, ҳифзи имон то охир муҳим аст. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا»*
19. Ниҳояти имон, таслим дар баробари Худованд аст. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا»*
20. Ҳусни оқибат ё фарҷоми нек, беҳтарин неъмате аст, ки Худованд ба бандагонаш ато мекунад. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا»*
21. Бо имон мурдан ва дар зумраи солеҳон қарор гирифтан, орзуи покон аст. «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ»
22. Инсонҳои вораста ҳукуматро барои хидмату салоҳ мехоҳанд. «أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ»*
23. Солеҳон дорои болотарин мақом дар охират ҳастанд. (Юсуф орзуи мулҳақ шудан ба ононро дорад) «أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ»*
Симои Юсуф (хусусиятиҳои як раҳбари муваффақ)
Дар поёни достони ҳазрати Юсуф(а), симое аз онро мурур мекунем:
1. Таваҷҷўҳи комил ба Худованд дар талхиҳо: «...رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ» дар шодиҳову шириниҳо: «رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ»
2. Раҳо кардани ҳар хатти инҳирофӣ аз ҳар гурўҳе: «إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَهُم بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ»
3. Пайгирии роҳи мустақими пешгомон: «وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ...وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ»
4. Пойдорӣ дар роҳи ризои Худо то охирин нафас: «تَوَفَّنِي مُسْلِمًا»
5. Виқор дар баробари рақибон: «أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا»
6. Сабр дар баробари ҳодисаҳову мароратҳо: «أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءً-يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ»
7. Покдоманӣ ва тарҷеҳ додани тақво бар рафоҳ: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي-مَعَاذَ اللّهِ»
8. Кетмон дар баробари бегонагон: «وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ»
9. Илми вофир: «...إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ-عَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ»
10. Баёни расову фасеҳ: «فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ»
11. Асолати хонаводагӣ: «...آبَآئِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ»
12. Мудоро бо мухолифони фикрӣ: «يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ»
13. Ихлос: «كامنَ مِنَ المخلَصينَ»
14. Сўзе алоқа ба ҳидояти дигарон: «أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ»
15. Қудрати тарроҳӣ ва ибтикор: «...فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ -ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم-جَعَلَ السِّقَايَةَ»
16. Тавозўъ ва фурўтанӣ: «رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ»
17. Афву чашмпўшӣ: «لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ»
18. Футуввату ҷавонмардӣ: «نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي»
19. Амонатдорӣ: «اجْعَلْنِي عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ»
20. Меҳмоннавозӣ: «أَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ»
Ояти 102:
ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُواْ أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ
(Эй паёмбар!) Ин (достон) аз хабарҳои ғайбӣ аст, ки мо ба ту ваҳй мекунем ва ту назди онон (бародарони Юсуф) набудӣ онгоҳ, ки дар кори худ ҳамдостону муттафақ шуданду найранг менамуданд (ки чӣ гуна Юсуфро дар чоҳ андозанду бигўянд гург ўро дарридааст.)
паёмҳо:
1. Анбиё аз тариқи ваҳй, бо ғайб ошно мешаванд. «...ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ»
2. Анбиё, тамоми хабарҳои ғайбиро намедонанд. «مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ»
3. Онҷо, ки Худо нахоҳад, на қасди мардум «أَمْرَهُمْ» на иҷмои онон «أَجْمَعُواْ» ва на нақшаву тавтиа «يَمْكُرُونَ» асаре надорад.
4. Дар ҳодисаҳои пай дар пай ва муртабит, нуктаи аслӣ ва нуқтаи оғозро фаромўш накунед. Меҳвари достони Юсуф нобудии Юсуф буд. «أَجْمَعُواْ أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ»
Ояти 103:
وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ
(Эй паёмбар!) Бештари мардум имоновар нестанд, ҳар чанд (сахт бикўшӣ ва) ҳирсу орзу дошта бошӣ.
Нуктаҳо:
* Калимаи «ҳирс» ба маънои алоқаи шадид ба чизе ва талош барои дастёбӣ ба он аст.
Паёмҳо:
1. Борҳо аксарияти мардум аз назари эътиқодоти динӣ, мавриди интиқоди Қуръно қарор гирифтаанд. «بِمُؤْمِنِينَ...وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ»
2. Паёмбарон нисбат ба ҳидояти дигарон, сўзу иштиёқ доранд. «حَرَصْتَ»
3. Ҳар ҳирсе мазмум нест. (Паёмбар барои имон овардани мардум, ҳирс меварзиданд) « حَرَصْتَ»*
4. Каҷфаҳмӣ ва имон наёвардани аксарияти мардум набояд монеи таблиғи дин ва баёни ҳақиқат гардад. «بِمُؤْمِنِينَ...وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ»*
5. Имон наёвардани аксарияти мардум, ба хотири кўтоҳии паёмбарон нест, балки натиҷаи ихтиёру озодии худи инсонҳо аст, ки нахостаанд имон биёваранд. «وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ»
Ояти 104:
وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ
Ва ту бар ин (вазифаи иршод) подоше аз онон намехоҳӣ. Он (рисолату Қуръон) ҷуз тазаккуру панд барои ҷаҳониён нест.
Нуктаҳо:
* Паёмбари ислом(с) низ ҳамонанди паёмбарони дигар, ҳаргиз аз мардум дар баробари ҳидояти онон подоше дархост накард. Зеро умед доштан аз мардум, пазириши даъватро сангин мекунад. Дар сураи Тур ояти 40 мехонем: «أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُم مِّن مَّغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ» Магар аз мардум музде дархост кардӣ то пардохти он барояшон сангин бошад. Агар дар ояти дигар мебинем, ки музди рисолатро маваддати (ишқу муҳаббат) аҳли қурбо (аҳли байти паёмбар) медонад, «إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى» барои он аст, ки пайравӣ ва табаияти аҳли байт, барои худи мардум судманд аст на паёмбар, зеро дар ҷои дигар мехонем: «قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ» Оре касе, ки аҳли байтро дўст дорад аз онон итоаст мекунад ва итоат аз онон итоат аз паёмбар ва Худост.
* Қуръон зикр аст, зеро:
Ёдовари оятҳо, неъматҳо ва сифатҳои илоҳӣ аст.
Ёдовари гузаштаву ояндаи инсон аст.
Ёдовари омилҳои суқут ва иззати ҷомеаҳо аст.
Ёдовари саҳнаҳои қиёмат аст.
Ёдовари азамати ҳастӣ аст.
Ёдовари таърих ва зиндагии шахсиятҳои таърихсоз аст.
* Маорифи Қуръон ва аҳкоми он ҳқиқатҳое аст, ки бояд онро фаро гирифт ва ҳамвора ба хотир дошт. Зеро «зикр» ба илму маърифате гуфта мешавад, ки дар зеҳн ҳозир бошад ва аз он ғафлат нашавад.
Паёмҳо:
1. Мубаллиғ набояд аз мардум умед дошта бошад, ҳамон гуна, ки паёмбарон чунин буданд. «وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ»
2. Он чӣ зишта аст дархости подош дар баробари ҳидояти мардум аст, на дарёфти он. «تَسْأَل»
3. Маорифи Қуръон фитрӣ аст ва ҳамаи мардум аз он метавонанд баҳра бибаранд. (Калимаи «зикр» дар ҷое аст, ки инсон дар даруни худ медониста вале фаромўш кардааст)*
4. Кори паёмбарон ёдоварӣ ва бедор сохтани фитратҳост. «ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ»*
5. Рисолати паёмбари ислом, ҷаҳонӣ аст. «لِّلْعَالَمِينَ»
6. Имон наёвардани гурўҳе аз мардум, ҳатто аксарияти онон дар як замону макон набояд мубаллиғони диниро дилсард карда маъюс намояд. Агар дар минтақае аз замин гурўҳе имон наёварданд, дар ҷои дигар таблиғ намоянд. «لِّلْعَالَمِينَ»
Ояти 105:
وَكَأَيِّن مِّن آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ
Ва чӣ бисёр нишона дар осмонҳову замин, ки бар он мегузаранд, дар ҳоле, ки аз он рўй гардонанд.
Нуктаҳо:
* Гўё ин оят барои тасаллии хотири паёмабр(с) ва ҳар раҳбару имоми бар ҳақ аст, ки агар мардум ба фармону дастури онон эътино накунад нигарон набошанд, онон доиман бар нишонаҳои қудрату ҳикмати Худо дар офаридаҳо бархўрд мекунанд вале лаҳзае намеандешанд. Ин ҳама зилзила, кусуф (офтобгирифтагӣ), хусуф (маҳтобгирифтагӣ), соиқа (раъду барқ), гардиши ситорагону каҳкашонҳо ва ҳама ҳамаро мебинанд, вале аз он рўй мегардонанд.
* Ҷумлаи «يَمُرُّونَ عَلَيْهَا»ро се гуна маънӣ кардаанд:
1. Манзур аз мурури инсонҳ бар нишонаҳои илоҳӣ, мушоҳидаи онҳост.
2. Манзур аз мурури инсонҳо бар нишонаҳои илоҳӣ, ҳаракати замин аст. Зеро бо ҳаракати замин, инсон бар аҷроми осмонӣ мурур мекунад.
3. Мурур бар нишонаҳои осмонӣ, пешгўии савор шудани инсон бар василаҳои фазоӣ ва ҳаракати онҳо дар осмонҳо аст.
* Рўй гардондан, аз ғафлат хатарноктар аст. Бо ин, ки адади нишонаҳо зиёд аст «كَأَيِّن» ва инсон доиман бо онҳо робита дорад «يَمُرُّونَ» аммо на танҳо фаромўш мекунад ва на танҳо аз он ғафлат мекунад, балки вақтҳое низ бо иноят аз онҳо рўй мегардонад.
Паёмҳо:
1. Тамоми ҳастӣ, нишона ва рамзи Худошиносӣ аст. «آيَةٍ»
2. Инсон агар лаҷоҷат кунад, ҳеч нишонаеро намепазирад. «يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ...وَكَأَيِّن مِّن آيَةٍ»
3. Нигоҳи сатҳӣ ва бидуни фикру тааммул заминаи ҳидояту рушд нест. «مُعْرِضُونَ...يَمُرُّونَ»*
4. Илм ба танҳоӣ кифоят намекунад, ҳақпазирӣ низ лозим аст то имон ҳосил шавад. «يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ»*
5. Аҳсанул-қасас будани достон ба танҳоӣ кифоят намекунад; муҳим омодагӣ барои ба кор бастан ва пазируфтани ин ҳама дарси бузург аст. «وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ»
Ояти 106:
وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاَّ وَهُم مُّشْرِكُونَ
Ва бештарашон ба Худованд имон намеоваранд, ҷуз ин, ки (бо ў чизеро) шарик мегиранд. (Ва имонашон холис нест)
Нуктаҳо:
* Имом Ризо(а) фармуданд: Ширк дар ин оят ба маънои куфру бутпарастӣ нест, балки мурод таваҷҷўҳ ба ғайри Худованд аст.
Аз имом Содиқ(а) низ нақл шудааст, ки фармуданд:
Ширк дар инсон, аз ҳаракати мўрча дар шаби торик бар санги сиёҳ, пўшидатар аст.
Имом Боқир(а) низ фармуданд: Мардум дар ибодат муваҳҳид ҳастанд вале дар итоат аз ҳайри Худо гирифтори ширк мешаванд. Ва дар ривояти дигаре мехонем, ки мурод аз ширк дар ин оят, ширки неъмат аст. Мисли ин, ки мегўем фалонӣ кори маро сару сомон дод, агар фалонӣ набуд нобуд шуда будам ва монанди инҳо.
Паёмҳо:
1. Имон, маротибе дорад ва имони холис, ки ҳеч гуна ширке дар он набошад кам аст. «إِلاَّ وَهُم مُّشْرِكُونَ...وَمَا يُؤْمِنُ»
Нишонаҳои мўъмини мухлис
1. Дар инфоқу бахшиш: «لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا» Аз касе умеди подошу ташаккур надорад.
2. Дар ибодатҳо: «وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» Ғай аз Худованд касеро бандагӣ намекунад.
3. Дар таблиғ: «إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللّهِ» Ба ғайри Худованд аз касе подош намехоҳад.
4. Дар издивоҷ: «وَلأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ» Имонро асл қарор медиҳад.
5. Дар бархўрд бо мардум: «قُلِ اللّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ» Ғайр аз ризои ў ҳама чизро канор мегузорад.
6. Дар ҷангу бархўрд бо душман: «وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ» Аз касе ба ғайр аз Худованд намеҳаросад.
7. Дар меҳрварзиву муҳаббат: «وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلّهِ» Ҳеч касро ба андозаи Худованд дўст намедорад.
8. Дар тиҷорату касбу кор: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ»
Нишонаҳои мўъмини олуда ба ширк
1. Иззатро аз дигарон орзу мекунад: «أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ الْعِزَّةَ»
2. Дар амал: «خَلَطُواْ عَمَلاً صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا» Кори шоистаро бо ношоиста меомезад.
3. Дар бархўрд бо дигарон: «كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ» Дучори таассубҳои ҳиўбӣ ва гурўҳӣ мешавад.
4. Дар ибодатҳо: «الَّذِينَ هُمْ يُرَاؤُون الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ» Бе таваҷҷўҳи ва риёкорӣ мекунад.
5. Дар ҷангу набард: «يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللّهِ» Аз мардум метарсад.
6. Дар тиҷорат ва корҳои дунявӣ: «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ» Саргарми зиёдталабӣ аст.
7. Дар интихоби дину дунё: «وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا» Дунёро мегиранду паёмбарро танҳо мегузоранд.
Ояти 107:
أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ
Оё (онҳо, ки имон намеоваранд) аз ин, ки азоби илоҳӣ онҳоро дар бар гирад ва ё қиёмат дар ҳоле, ки намедонанд ногаҳонӣ фаро расад, дар амонанд?
Нуктаҳо:
* «Ғошия» ба маънои уқубате аст, ки ҷомеа ё шахсеро дар бар мегирад.
Паёмҳо:
1. Ҳеч кас худро дар амон напиндорад. «أَفَأَمِنُواْ»
2. Эҳтимоли қаҳри илоҳӣ, барои ҳаракати инсон ба сўи роҳи ҳақ кифоят мекунад, мушкил дар ин аст, ки баъзе ин эҳтимолро ҳам намедиҳанд. «أَفَأَمِنُواْ»
3. Қаҳри Худованд, фарогир аст ва имкони фарор нест. «غَاشِيَةٌ»
4. Қисмате аз азоб барои гирифтор кардани инсон кифоят мекунад. «غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ»
5. Ёди қиёмат, сабаби тарбият аст. «تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ»
Ояти 108:
قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللّهِ وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
(Эй паёмбар! Ту низ) Бигў: Ин роҳи ман аст. Ман ва ҳар кас пайравиам кард. Бо беноӣ ба сўи Худо даъват мекунем ва Худованд (аз ҳар шарике) муназзаҳ аст ва ман аз мушрикон нестам.
Паёмҳо:
1. Роҳи анбиё, равшан ва дар маърази шинохт ва диди ҳамагон аст. «هَذِهِ سَبِيلِي»
2. Паймояндагони роҳи ҳақ бояд мавзеъҳои худро бо сароҳат ва бидуни тарс баёну эълом кунанд. «هَذِهِ سَبِيلِي»*
3. Даъвати раҳбар бояд ба сўи Худо бошад, на ба худ. «أَدْعُو إِلَى اللّهِ»
4. Раҳбар бояд басирати комил дошта бошад. «عَلَى بَصِيرَةٍ»
5. Мардумро чашмбаста ва бидуни огоҳӣ набояд ба анҷоми коре тарғиб кард. « عَلَى بَصِيرَةٍ»*
6. Пайравони паёмбар бояд ҳар кадом мубаллиғе бошанд, ки бо басирату огоҳии мардумро ба сўи Худо даъват кунанд. «أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي...أَدْعُو إِلَى اللّهِ»
7. Меҳвари таблиғ, муназзаҳ донистани Худованд аз ҳар гуна ширку шарик аст. «سُبْحَانَ اللّهِ»
8. Тавҳид ва нафйи ширк, асоси дини ислом мебошад. «مَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ -أَدْعُو إِلَى اللّهِ»
9. Мубаллиғони динӣ бояд ашхосе холис ва мухлис бошанд. «مَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ»
Ояти 109:
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِي الأَرْضِ فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَواْ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ
Ва пеш аз ту (паёмбаре) нафиристодем, ҷуз мардоне аз аҳли ободиҳоро, ки ба онон низ ваҳй мекардем. (Бо вуҷуди ин) оё дар замин сайр накардаанд то оқибати касонеро, ки пеш аз онон будаанд бингаранд? Ва қатъан сарои охират барои касоне, ки тақво пеша кардаанд беҳтар аст. Оё намеандешед?
Нуктаҳо:
* Борҳо мухолифони анбиё баҳона мегирифтанд, ки чаро паёмбарон инсонҳое ҳамонанди мо ҳастанд? Гўё мардуми замони паёмбари ислом(с) низ ин чунин фикру суолеро доштанд, ки ин оят, ҳам посух мегўяд ва ҳам ҳушдор медиҳад.
Паёмҳо:
1. Ҳамаи анбиё мард будаанд. «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً» зеро имкони таблиғ, ҳиҷрату талош, барои мард бештар аст.
2. Улуми анбиё аз тариқи ваҳй ва ба истилоҳ «ладдуннӣ» будааст. «نُّوحِي إِلَيْهِم»
3. Паёмбарон аз ҷинси мадум будаанд ва дар миёни онон зиндагӣ мекарданд. (На фаришта буданд, на ашхоси гўшагир ва на аҳли рафоҳу осоиш.) «مِّنْ أَهْلِ الْقُرَى»
4. Сайру сафар бояд ҳадафдор бошад. «فَيَنظُرُواْ...أَفَلَمْ يَسِيرُواْ»
5. Мушоҳидаи мустақим аз коромадтарин шеваҳои дарёфти ҳақиқат аст. «فَيَنظُرُواْ...أَفَلَمْ يَسِيرُواْ»*
6. Сайру саёҳат дар замин ва огоҳӣ аз таърих ва дарси ибрат гирифтан, барои ҳидояту тарбият бисёр кор кушо аст. «فَيَنظُرُواْ»
7. Ҳифзи осори бостонӣ барои боздид ва ибрати ояндагон лозим аст. « فَيَنظُرُواْ»
8. Фиристодани анбиё, нузули ваҳй ва ҳалокати мухолифони лаҷуҷи онҳо, ҳама аз суннатҳои илоҳӣ дар таърих аст. «كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ»
9. Куффор аз мухолифати бо паёмбарон чизе ба даст намеоваранд, дар дунё гирифтори қаҳру азобанд. Вале аҳли тақво ба охират, ки беҳтар аз дунёст мерасанд. «وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ»
10. Ба кор андохтани ақлу фикри башар аз ҳадафҳои рисолати анбиёву Қуръон аст. «أَفَلاَ تَعْقِلُونَ»*
11. Хирад ва андеша, инсонро ба сўи мактаби анбиё пеш мебарад. «أَفَلاَ تَعْقِلُونَ»
Ояти 110:
حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَاء وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ
(Даъвати паёмбарон ва мухолифати душманон ҳамчунон идома дошт) то ҳангоме, ки паёмбарон (аз ҳидояти мардум) ба остонаи но умедӣ расиданду куффор гумон карданд (ваъдаи азоб) ба дурўғ ба онон дода шудааст, он гоҳ ёрии мо ба онон расид, пас касонеро, ки мехостем наҷот ёфтанд ва(ле) азоби мо аз гурўҳи муҷримон боз гардонда намешавад.
Нуктаҳо:
* Дар тўли таърих, паёмбарон дар даъвати худ истимрору исрор доштанд, то он, ки аз ҳидояти мардум маъюс мешуданд, чунон, ки мухолифони лаҷуҷ низ даст аз муқовимат бар намедоштанд, намунаҳое аз онро дар Қуръон мехонем:
а) Намунаи но умедии анбиё:
Баъд аз он, ки Нуҳ(а) солиёни дароз мардумро даъват кард, ғайр аз гурўҳи андаке касе имон наёвард, Худованд ба ў фармуд: «لَن يُؤْمِنَ مِن قَوْمِكَ إِلاَّ مَن قَدْ آمَنَ» Ғайр аз касоне, ки имон овардаанд, каси дигаре аз қавми ту имон нахоҳанд овард. Нуҳ(а) дар нифрини худ, ки нишон аз но умедии ў дорад, мегўяд: «وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا» Аз инон ғайр аз кофиру фоҷир низ таваллуд нахоҳад шуд. Дар достони зиндагӣ ва даъвати Ҳуд(а), Солеҳ(а), Шуайб(а), Мўсо(а) ва Исо(а) низ ин но умедӣ аз имон овардани куффор ба чашм мехурад.
б) Намунаи гумони бади мардум ба анбиё:
Куффор таҳдиди танбеҳи анбиёро пучу дурўғ мепиндоштанд. Дар сураи Ҳуд ояти 27 мехонем «بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ» Гумон мекунем шумо дурўғ мегўед. Ё ин, ки Фиръавн ба Мўсо(а) гуфт: «إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا» Ба ростӣ |
